Allt sem þú vildir vita um fjármálaáætlunina (eða sumt)…

Fátt dregur betur fram það versta í íslenskri póli­tík en fram­lagn­ing stórra og viða­mik­illa áætl­ana eins og fjár­mála­á­ætl­unar fyrir næstu fimm ár. Vegna þess hve flókin og viða­mikil áætl­unin er, þá getum við stjórn­mála­menn valið sjón­ar­horn eftir hent­ug­leika, farið fram með hálf­sann­leik, tekið úr sam­hengi, jafn­vel farið rangt með; allt til að þjónka okkar mál­stað sem best.

Við stjórn­ar­liðar boðum þannig stór­sóknir á alla kanta á meðan stjórn­ar­and­stað­an… tja, hún segir ýmis­legt. Sam­fylk­ingin segir stefnu Sjálf­stæð­is­flokks­ins hold­ger­ast í áætl­un­inni, sem er skemmti­leg and­staða orða eins for­ystu­manna Við­reisnar sem hefur sagt rík­is­stjórn­ina vera sós­íal­íska vegna stefnu henn­ar. Við­reisn segir hana draum­sýn þar sem hún byggi á óraun­hæfum hag­spám, þó fjár­mála­á­ætlun þess flokks hafi reyndar treyst á áfram­hald­andi hag­vaxt­ar­skeið og meira að segja gert ráð fyrir þaki á rík­is­út­gjöld sem hefði þýtt sam­drátt þeirra ef hag­spár gengju ekki eft­ir. Píratar segja þetta vera nákvæm­lega sömu fjár­mála­á­ætlun og lögð var fram í fyrra, sem rímar frekar illa við gagn­rýni Við­reisnar sem stóð einmitt að þeirri áætl­un. Mið­flokk­ur­inn og Flokkur fólks­ins gagn­rýna svo ýmsa þætti úr áætl­un­inni þar sem þeim finnst ekki nóg að gert. Eðli­lega, það er aldrei nóg að gert á öllum svið­um.

Frekar en að bæta í túlk­un­ar­kór­inn, þar sem ég mæri og dásama okkar áætl­un, langar mig að reyna að svara nokkrum spurn­ingum sem ég hef rek­ist á und­an­farna daga. Les­endur verða þó að muna að ég er stjórn­ar­liði og besta leiðin til að mynda sér skoðun er að lesa fjár­mála­á­ætl­un­ina sjálfa, frekar en að treysta okkur stjórn­mála­mönn­um.

Fyrst þó þetta:

Fyrir tvennar síð­ustu kosn­ingar töl­uðu Vinstri græn fyrir því að til þess að svara kalli almenn­ings um sam­fé­lags­lega upp­bygg­ingu þyrfti að auka árleg rík­is­út­gjöld um allt að 50 millj­arða á kjör­tíma­bil­inu. Að tryggja betri heil­brigð­is­þjón­ustu, betra vel­ferð­ar­kerfi, mennta­kerfi, vaxta­gjöld og líf­eyr­is­skuld­bind­ing­ar, og upp­bygg­ingu inn­viða. Fjár­mála­á­ætlun rík­is­stjórnar Katrínar Jak­obs­dóttur að við­bættum fjár­lögum 2018 gerir ráð fyrir að árleg útgjöld muni aukast að raun­virði, og fyrir utan mögu­legar launa- og verð­lags­breyt­ing­ar, um 132 millj­arða til árs­ins 2023 miðað við fjár­lög 2017. Þar af verða árleg útgjöld heil­brigð­is­mála aukin um nærri 60 millj­arða króna, en þau hækk­uðu um tæpa 17 millj­arða í fjár­lögum í des­em­ber og aukn­ingin í fjár­mála­á­ætlun er 40 millj­arðar til við­bót­ar. Um þessi auknu útgjöld er ekki hægt að deila, en fólk getur vissu­lega talið að ekki sé þörf á þeim.

Til að gæta allrar sann­girni, þá er rétt að taka það fram að mik­ill hluti aukn­ing­ar­innar er vegna nýfram­kvæmda.

Miðað við 2017 munu árleg útgjöld vegna vel­ferð­ar­mála aukast um 40 millj­arða, en þau hækk­uðu um 12 millj­arða í fjár­lögum 2018 og munu hækka um 28 til við­bótar sam­kvæmt fjár­mála­á­ætl­un.

Þá í spurt og svar­að. Tekið skal fram að þetta eru aðeins örfáar af þeim spurn­ingum sem fólk hefur spurt, en það gefst tími til frek­ari svara síð­ar.

Er engin aukn­ing til mennta­mála?

Jú, það er mjög mikil aukn­ing til mennta­mála. Heild­ar­fjár­heim­ildir til háskóla­stigs­ins uxu úr rúm­lega 42,3 millj­örðum kr. árið 2017 í 44,2 millj­arða  á þessu ári og sam­kvæmt fjár­mála­á­ætlun er fyr­ir­hugað að fjár­veit­ingar til háskóla­stigs­ins muni halda áfram að aukast og hækki upp í 47,2 millj­arða árið 2023, sem þá er vöxtur upp á tæp 12% á tíma­bil­inu. Fyrri rík­is­stjórn hugð­ist auka fjár­fram­lög pr. háskóla­nema með því að fækka nem­end­um. Rík­is­stjórn Katrínar Jak­obs­dóttur eykur sjálf fram­lög­in.

Hvað fram­halds­skól­ana varðar þá hækk­aði fram­lag til þeirra um næstum 2 millj­arða í fjár­lögum yfir­stand­andi árs. Þrátt fyrir að nem­endum fari fækk­andi í fram­halds­skólum á næstu árum, ann­ars vegar vegna stytt­ingu náms úr 4 í 3 ár og hins vegar vegna lýð­fræði­legrar fækk­unar í þeim árgöngum sem eru að koma upp úr grunn­skóla, munu fram­lög til fram­halds­skóla hækka lít­il­lega að raun­virði til við­bótar á tíma­bil­inu. Það þýðir auð­vitað að fram­lög á hvern nem­enda munu hækka veru­lega.

Verður ekk­ert gert fyrir öryrkja?

Jú, það er tölu­verð hækkun í örorku­bæt­ur. Fram­lögin munu aukast um 4 millj­arða króna strax frá næsta ári. Þar fyrir utan er gert ráð fyrir auknum útgjöldum vegna fjölg­unar öryrkja eða svo­kall­aðra lýð­fræði­legra breyt­inga. Eitt brýn­asta verk­efni rík­is­stjórn­ar­innar á þessu ári er sam­ráð við hags­muna­sam­tök örorku­líf­eyr­is­þega um umbætur á bóta­kerfum sem eiga að miða að því að bæta kjör. Nið­ur­staða sam­ráðs­ins um umbætur á bóta­kerfum mun svo leiða af sér breyt­ingar á fjár­hæðum í næstu áætl­unum þegar nið­ur­staðan liggur fyr­ir.

Hvað með barna- og vaxta­bæt­ur?

Um leið er stefnt að heild­ar­end­ur­skoðun tekju­skatts ein­stak­linga í sam­ráði við aðila vinnu­mark­að­ar­ins, sam­hliða end­ur­skoðun bóta­kerfa. Þar er horft til stuðn­ings hins opin­bera við barna­fjöl­skyldur og vegna hús­næð­is­kostn­að­ar, með mark­viss­ari fjár­hags­legum stuðn­ingi við efna­minni heim­ili. Vegna þess­arar end­ur­skoð­unar er síður um það í þessum mála­flokki að hægt sé að lesa hækkun fjár­magns, ein­fald­lega vegna þess að fyr­ir­komu­lagið liggur ekki fyrir fyrr en eftir end­ur­skoð­un, sem sam­kvæmt yfir­lýs­ingu rík­is­stjórn­ar­innar verður lokið í haust, áður en fjár­lög næsta árs verða afgreidd. Þannig munu breyt­ingar í sam­ræmi við nið­ur­stöð­una sjást  í næstu áætl­un­um.

Gagn­ast skatta­breyt­ingar þeim efna­meiri best?

Flöt lækkun á skatt­pró­sentu þýðir hærri krónu­tölu fyrir þau sem hafa hærri tekj­ur. Einmitt þess vegna mun rík­is­stjórnin í sam­starfi við verka­lýðs­hreyf­ing­una fara í vinnu við end­ur­skoðun á tekju­skatts­kerf­inu með áherslu á lækkun skatt­byrði fólks með lág­tekjur og lægri milli­tekj­ur. Þar verðar teknar til skoð­unar mögu­legar breyt­ingar á fyr­ir­komu­lagi per­sónu­af­sláttar og sam­spili við bóta­kerfi (barna­bætur og vaxta­bæt­ur) sem ætlað er að styðja við tekju­lægri hópa. Meðal þess sem skoðað verður er að sett verði á fót heild­stætt kerfi er taki jafnt til stuðn­ings hins opin­bera við barna­fjöl­skyldur og stuðn­ings vegna hús­næð­is­kostn­að­ar, hvort heldur er fyrir íbúð­ar­eig­endur eða leigj­end­ur. Þessi end­ur­skoðun byggir á yfir­lýs­ingu rík­is­stjórn­ar­innar um aðgerðir í þágu félags­legs stöð­ug­leika í til­efni af mati á kjara­samn­ingum á almennum vinnu­mark­aði frá 27. febr­úar sl.

Í fjár­mála­á­ætlun kemur fram að miðað sé við að þær breyt­ingar sem end­ur­skoð­unin leiði af sér geti að umfangi jafn­gilt eins pró­sentu­stigs lækkun neðra tekju­skatts­þreps, eða 14 millj­arða lækkun á skatt­byrði fjöl­skyldna í fyrr­greindum hóp­um.

Hafnar rík­is­stjórnin breyt­ingu á per­sónu­af­slætti?

Nei, sam­an­ber svarið fyrir ofan. Á þessu ári fer einmitt fram vinna með verka­lýðs­hreyf­ing­unni  þar sem til skoð­unar eru mögu­legar breyt­ingar á per­sónu­af­slætti í þágu fólks með lág­tekjur og lægri milli­tekj­ur.

Hvað með hús­næð­is­stuðn­ing?

Heild­ar­stefna um hús­næð­is­stuðn­ing til fram­tíðar liggur ekki enn fyr­ir. Í því ljósi er gert ráð fyrir að allar reikni­reglur vaxta­bóta­kerf­is­ins verði þær sömu á tíma­bil­inu, en við­mið­un­ar­fjár­hæðir breyt­ist þannig að vaxta­bætur hald­ist að raun­gildi. Rík­is­stjórnin hefur hins vegar nýverið lagt fram yfir­lýs­ingu í tengslum við fram­leng­ingu kjara­samn­inga á almennum mark­aði (sem ekki var skil­yrt við fram­leng­ing­una, eins og sumir stjórn­mála­menn hafa rang­lega haldið fram). Þar er kveðið á um að unnið verði með aðilum vinnu­mark­að­ar­ins að end­ur­skoðun núver­andi hús­næð­is- og barna­bóta­kerfa. Mark­miðið með end­ur­skoð­un­inni er að kerfin þjóni mark­miðum sínum og styðji raun­veru­lega við þá sem mest þurfa á því að halda. Þannig verður rætt að sett verði á fót heild­stætt kerfi sem taki jafnt til stuðn­ings hins opin­bera við barna­fjöl­skyldur og stuðn­ings vegna hús­næð­is­kostn­að­ar, hvort heldur fyrir íbúð­ar­eig­endur eða leigj­end­ur. Þetta leiðir að öllum lík­indum til breyt­inga á vaxta­bóta­kerf­inu og hús­næð­is­bóta­kerf­inu með til­heyr­andi breyt­ingum á fjár­hæðum í næstu áætlun

Varð­andi fram­lög til upp­bygg­ingar á leigu­hús­næði voru þau hluti af sam­komu­lagi á milli stjórn­valda og verka­lýðs­hreyf­ing­ar­innar til fjög­urra ára (2016-19) í tengslum við kjara­samn­inga. Það hefur komið fram að fram­hald þessa mun ráð­ast af sam­tali stjórn­valda við verka­lýðs­hreyf­ing­una og því ekki hægt að setja það á áætlun fyrr en sú nið­ur­staða liggur fyr­ir.

Hér hefur verið tæpt á nokkrum spurn­ingum í allt of löngu máli. Á næst­unni gefst færi á að svara fleiri spurn­ingum og hlusta á rök­studda gagn­rýni. Von­andi tekst okkur þó að lyfta umræð­unni upp úr inni­halds­lausum frös­um, það væri okkur öllum til fram­drátt­ar.

Kolbeinn Óttarsson Proppé, Höf­undur er þing­maður Vinstri grænna og greinin birtist fyrst í Kjarnanum.