Ræða Steingríms J. Sigfússonar: lýðveldismet í leti?

Ræða Steingríms í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra, 13. september 2017.

Frú forseti. Góðir landsmenn. Nú hallar ágætu sumri og land og þjóð kemur að flestu leyti vel undan því, með einni augljósri undantekningu þó: Ríkisstjórnin mætir hvorki samstillt né í góðu skapi til leiks og hefur henni þó tekist að slá tvö Íslandsmet í sumar, ekki heimsmet að vísu, eins og ónefndur fyrrverandi forsætisráðherra var gjarnan að slá, en Íslandsmet. Hið fyrra er í óvinsældum. Aldrei hefur ríkisstjórn á fyrstu mánuðum ævi sinnar mælst með jafn lítið traust, verið jafn óvinsæl. Í sumar tókst ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar — og Bjartrar framtíðar, er það ekki? — meira að segja að slá út viðrinið Donald Trump í óvinsældum. Ríkisstjórn Íslands naut minna trausts en Donald Trump.

Hitt Íslandsmetið er í ódugnaði, verkleysi. Ríkisstjórnin hélt ekki fund í yfir 40 daga. Í heilar sex vikur var enginn fundur. Lýðveldismet í leti, er það? Vantaði þó ekki viðfangsefnin. Í allt vor og sumar hefur ríkisstjórnin t.d. velt á undan sér grafalvarlegum aðsteðjandi vanda sauðfjárbænda sem er auðvitað miklu meira en einangraður vandi sauðfjárbænda og afurðastöðva. Það er grafalvarlegt byggðavandamál, vandamál sveitarfélaga og heilla landshluta sem og félags- og kjaramál. Eða ætla stjórnvöld aðgerðalaust að horfa á eina tekjulægstu stétt landsins taka á sig tugprósentakjaraskerðingu í haust ofan í kjaraskerðinguna í fyrrahaust?

Þetta mál er stóralvarlegt. Og hvar var ekki bara landbúnaðarráðherra í sumar, hvar var sveitarstjórnarmálaráðherrann? Hvar var félagsmálaráðherrann? Hvar var byggðamálaráðherra og hvar var forsætisráðherra í þessu máli? Til hvers að ljósleiðaravæða dreifbýlið ef menn ætla á sama tíma að horfa á sveitirnar tæmast af öðrum ástæðum?

Ríkisstjórnin hefur upp á ekkert annað að bjóða en að reyna að lokka menn til þess að bregða búi — hætta, fara — í staðinn fyrir að reyna að semja við þá um að draga úr framleiðslu tímabundið gegn því að þeir búi áfram þannig að byggðaröskuninni sé afstýrt. Stefnuleysi og úrræðaleysi er í málefnum ferðaþjónustunnar og sjávarútvegsmálum þar sem einhver stórfurðuleg sáttanefnd er að störfum og formaður hennar er farinn að leita að sökudólgum til að afsaka það að ekkert komi út úr vinnunni svo að segja áður en starfið hefst. Og nú liggur á borðum okkar þingmanna fjárlagafrumvarp sem er nákvæmlega jafn ömurlegt og ríkisfjármálaáætlunin frá síðasta vori sem það byggir á, áframhaldandi hægri sveltistefna. Loforðin um stórfellda innspýtingu í innviði og velferðarmál eru endanlega gleymd og grafin með þessu fjárlagafrumvarpi.

Árið 2013 mættust tekjur og gjöld ríkisins í einum punkti í fyrsta sinn um árabil, sem sagt tókst með viðamiklum, erfiðum en árangursríkum aðgerðum að ná jöfnuði í ríkisfjármálunum strax á árinu 2013, á fimmta ári eftir hrun. Þá voru tekjur og gjöld ríkisins sem mættust þarna á sama stað 32% af vergri landsframleiðslu. Hægri stefnan sem náði völdunum hefur lækkað þessi hlutföll á hverju einasta ári síðan. Útgjöld ríkisins á árinu 2018 eiga að verða rétt liðlega 28,5%, 3,5 prósentustigum minni en þau voru 2013. Þetta eru 95 milljarðar kr. miðað við áætlun um landsframleiðslu ársins 2018.

Við gætum sem sagt haft t.d. 45 milljarða kr. í velferðarmálin og innviðafjárfestingar og rekið ríkissjóð með nærri 100 milljarða kr. afgangi ef ríkissjóður hefði bara haldið sjó, ekkert aukið hlutdeild sína. Það væri ábyrgt, það væri góð hagstjórn. En hægri stefnan er nákvæmlega sömu afdrifaríku hagstjórnarmistökin og voru fordæmd í þessu riti hér, skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis árið 2010, þar sem sama stefna á árunum fyrir hrun fékk falleinkunn.

Og nú er forsætisráðherra farinn að óttast hrun. Nema hvað? Því skyldi ekki formaður Sjálfstæðisflokksins óttast annað hrun? Hann fer fyrir flokki með reynslu. [Hlátur í þingsal.] Þeir þekkja afleiðingarnar af eigin stefnu. Ég spái því ekki að hér verði hrun í bráð og allra síst því að bankakerfið falli, en hætturnar sem þessi beiting ríkisfjármálanna ber með sér er sú sama. Og það er varað við því á bls. 95 í þessu plaggi, fjárlagafrumvarpinu sjálfu. Það er ótrúlegur samhljómur með því sem höfundar greinargerðar fjárlagafrumvarpsins að þessu leyti á árinu 2017 og höfundar rannsóknarskýrslu Alþingis komust að um sama hlut, orsakir og afleiðingar fyrra hrunsins og hætturnar sem sama stefna aftur ber með sér.

Þetta er svo sorglegt, þetta er svo ástæðulaust, þetta er svo vont fyrir samfélagið. Við erum að glata svo góðum árum og svo miklum tækifærum til að byggja almennilega upp á Íslandi í staðinn fyrir þessa hörmung. Og nú stendur sami fyrirvaralausi, andvaralausi góðærisvaðallinn upp úr þessum mönnum. Ja, það fór ekki vel að hlusta steinþegjandi á slíkt á árunum fyrir hrunið hið fyrra.

Við þurfum að losna við þessa ríkisstjórn. Hún er liðónýt og vonandi tekst það í vetur. — Góðar stundir.

Ræða Katrínar Jakobsdóttur: fátækt fólk á ekki að bíða eftir réttlætinu

Ræða Katrínar í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra, 13. september 2017.

Frú forseti, góðir Íslendingar.

Hæstvirtur forsætisráðherra ræddi hér í ræðu sinni gott efnahagsástand í ræðu sinni. Og um margt eru hagvísarnir góðir.

En það má færa rök fyrir því að ríkidæmi okkar sé í raun mun óáþreifanlegra en það sem forsætisráðherra fór yfir í sinni ræðu.

Við eigum tungumál. Tungumál sem við höfum notað til að skrifa hetjusögur, ástarljóð, stjórnmálagreinar, glæpasögur; rapptexta og veggjakrot, tungumál sem við höfum notað til að tala saman um allt og ekkert, til að skilgreina rétt og rangt, gott og vont, hvernig okkur líður, allt sem er flókið og allt sem við vitum ekki alveg hvað okkur finnst um. Þetta tungumál eigum við og það tengir okkur við fortíð okkar og rætur, allt frá landnámi. Tungumálið er samt ekki sjálfgefið. Minnkandi lestur, hrun í bókaútgáfu, tæknibreytingar, breytt samskipti, allt hefur þetta áhrif á tungumálið. Það ætti að vera forgangsverkefni okkar hér að ná saman um hvað þarf til að vernda tunguna í gerbreyttum heimi þar sem nýjar kynslóðir nýta önnur tungumál til að tala saman um sín hugðarefni og glata um leið þessum mikilvægu rótum.

Við eigum einstaka náttúru, náttúru sem hefur verið okkur gjöful með auðlindum sínum, náttúru sem hefur gildi í sjálfri sér og okkur ber að vernda. Ákvarðanir manna hafa hins vegar nú þegar haft gríðarleg áhrif á íslenska náttúru. Einstöku landslagi hefur verið fórnað í ýmsum framkvæmdum sem var ætlað að efla íslenskt atvinnulíf – er kannski kominn tími til að draga línu í sandinn til varnar þeirri ósnortnu náttúru sem við eigum?

 

Kæru landsmenn

Við höfnina í Gleðivík í Djúpavogi má finna magnað útilistaverk Sigurðar Guðmundssonar þar sem sjá má allmörg granítegg mótuð eftir eggjum þeirra fugla sem verpa í Djúpavogshreppi. Á þessum stað eins og svo víða annars staðar á Íslandi mætast maður og náttúra með einstökum hætti. Þennan stað og marga aðra sá ég í sumar, dáðist að birtunni og náttúrunni en um leið þessu magnaða listaverki

Maður og náttúra geta lifað í sátt –  átt samleið þar sem mannsandinn og náttúran tala saman. Okkur Íslendingum hefur miðað fram á við í þessu samtali en um leið eigum við enn langan veg framundan. Við stöndum frammi fyrir stórum spurningum. Getum við náð saman um friðun miðhálendisins og breytt því í þjóðgarð? Getum við náð lausn í fiskeldismálum þar sem náttúran fær að njóta vafans og við stöndum vörð um þá líffræðilegu fjölbreytni sem felst í villta laxastofninum? Getum við átt þessa umræðu án þess að festast í skotgröfum höfuðborgar og landsbyggðar? Getum við sem búum í þéttbýlinu sýnt þeim skilning sem hafa um árabil staðið í ströngu að berjast við að halda uppi byggð þó að ýmsar ákvarðanir meðal annars hér á Alþingi hafi verið þeim mótdrægar? Þeim sem vildu gera út á trillu en áttu aldrei möguleika í svokallaðri frjálsri samkeppni við þá sem fengu kvótann?

En getum við um leið tekið ákvarðanir þar sem við ákveðum að vernda náttúru þessa lands sem er einn dýrmætasti fjársjóður sem okkur hefur verið trúað fyrir?

Tungan og náttúran er ríkidæmi sem skiptir máli hvernig við höldum á.

Samfélagið okkar er enn annað dýrmæti. Þar eigum við saman almannagæði. Þar eigum við líka sameiginlega hugmynd um hvað gerir okkur að samfélagi. En hvað er  að verða um þá hugmynd sem við viljum byggja okkar samfélag á? Því að samfélag er sáttmáli sem á að grundvalla á réttlæti. Meðal annars þess vegna er kallað eftir stjórnarskrárbreytingum sem forseti Íslands ræddi hér í gær. Og okkur ber skylda til að vinna að slíkum breytingum þó að á ýmsu hafi gengið í þeirri vinnu á undanförnum árum.

Ranglæti, hvar sem það finnst í samfélaginu, er ógn við réttlætið og þess vegna megum við aldrei slaka á í baráttu okkar fyrir réttlátu samfélagi. Og að bíða með réttlætið jafngildir því að neita fólki um réttlætið – eins og Martin Luther King orðaði það í frægu bréfi.

Stjórnmálamenn mega aldrei vísa í ríkjandi kerfi til að rökstyðja biðina eftir réttlæti. Stjórnmálamenn þurfa að vera reiðubúnir að beita sér stöðugt fyrir réttlætinu og breyta kerfinu ef það þarf til. Annars er hættan sú að traust fólks á hinu lýðræðislega samfélagi dvíni. Þá ábyrgð þurfum við öll að axla.

Stjórnvöld eiga ekki að biðja fátækt fólk á Íslandi að bíða eftir réttlætinu. Núverandi áætlanir ríkisstjórnarinnar gera ráð fyrir því að að öryrkjar og aldraðir eigi að halda áfram að hokra og búa við skammarleg kjör. Það á að bjóða atvinnulausu fólki með fullan bótarétt upp á 217 þúsund krónur á mánuði. Lægstu laun á Íslandi duga ekki til framfærslu, þau standa enn í 280 þúsund krónum. Og fólk á lægstu launum er beðið að vera þakklátt fyrir 20 þúsund krónur því að hlutfallslega sé það nú ekki lítið. Því miður þarf að bíða aðeins með réttlætið fyrir þig, er viðkvæðið, en allt stendur þetta til bóta. Þegar þetta fátæka fólk er beðið um að bíða eftir réttlætinu er um leið verið að neita því um réttlæti.

Sama má segja um fólk á flótta sem hingað leitar. Talsvert fleiri börnum er vísað frá Íslandi en fá hér hæli. Börnum sem alveg örugglega hafa haft lítið val um örlög sín.  Þau eru send héðan til landa sem tölvan segir að séu örugg eða hafa meiri reynslu í því að taka á móti fólki á flótta. Gildir þá einu hvað börnin sjálf hafa að segja. Stjórnmálamenn vísa í úrelta Dyflinnarreglugerð og segja: Réttlætið verður því miður að bíða að þessu sinni. Tölvan segir nei.  Getum við sagt að samfélag þar sem 36 börnum er vísað úr landi – talsvert fleirum en fá dvalarleyfi – sé réttlátt?

Þetta snýst ekki um  einstaka stjórnmálamenn. Og ég er ekki heldur að segja að kerfi séu slæm í eðli sínu. En frumskylda stjórnmálamanna er við fólkið. Og leikreglurnar eiga að þjóna fólkinu, tryggja réttlæti og mannúð fyrir alla. Getum við sagt að samfélag þar sem stórum hópum fólks er haldið í fátæktargildru sé réttlátt? Fólks sem hefur til dæmis ekki valið sér þau örlög að verða óvinnufært?

 

Kæru landsmenn

Ég hef áhyggjur af því að þrátt fyrir efnahagslegan uppgang vanti svolítið upp á þennan sameiginlega skilning á því hvað felst í samfélagi. Ég hef áhyggjur af því að of margir séu beðnir um að bíða eftir réttlætinu.

Og af því að spurt er hvað valdi því að fólk komi sér ekki saman um einfalda hluti eins og forgangsröðun þá er rétt að svara þeirri spurningu fyrir mitt leyti.

Hér á Íslandi þarf stjórnvöld sem treysta sér til að útrýma fátækt. Um það hefur ekki verið eining hér á Alþingi þó að sumir stjórnmálamenn tali eins og hér séu allir sammála um tekjujöfnunarhlutverk skattkerfisins. En í raun höfum við ekki verið sammála um að skattkerfið eigi að tryggja jöfnuð.

Hér þarf stjórnvöld sem eru reiðubúin  að bregðast við því að ríkustu tíu prósentin á Íslandi eiga þrjá fjórðu alls auðs í landinu. Launajöfnuðurinn sem hæstvirtur forsætisráðherra nefndi hér áðan er nefnilega aðeins annar hluti myndarinnar.

Vaxandi misskipting auðsins sprettur beinlínis af pólitískum ákvörðunum. Sem hingað til hafa verið þær að ekki megi skattleggja auðinn, ekki megi skattleggja fjármagnseigendur eins og venjulegt launafólk, ekki megi setja sérstakt hátekjuþrep á verulega háar tekjur eins og þær sem skila sér í kaupaukagreiðslum sem margir þingmenn flytja vandlætingarræður um en heykjast svo á að taka á í gegnum skattkerfið.

Sama má segja um bótakerfin, vaxtabætur og barnabætur, sem nýtast æ færri. Á bak við það eru líka pólitískar ákvarðanir sem hafa ekki miðað að því að auka jöfnuð og draga úr misskiptingu, heldur þvert á móti.

Hér þarf stjórnvöld sem eru reiðubúin að taka pólitískar ákvarðanir til að útrýma fátækt og draga um leið úr misskiptingu.

Hér þarf stjórnvöld sem vilja  byggja  upp menntakerfið. Háskólar og framhaldsskólar þurfa meira fé og ekki aukið fé á nemanda með þeirri aðferð að fækka nemendum, eins og of mikil langskólamenntun sé sérstakt vandamál á Íslandi. Það er hægt að taka pólitíska ákvörðun um að bæta og byggja upp menntakerfið, veðja á fjárfestingu í menntun, rannsóknum og vísindum sem er í senn mikilvægasta undirstaða blómlegs atvinnulífs og eitt mikilvægasta tækið til að auka jöfnuð og skapa forsendur fyrir einstaklinga til að sækja fram.

Hér þarf stjórnvöld sem vilja byggja upp félagslega rekið heilbrigðiskerfi þar sem Landspítalinn stendur undir hlutverki sínu, heilsugæslan fær fjármagn til að vera fyrsti viðkomustaður, setja fjármuni sem um munar í að bæta stöðu geðheilbrigðismála og aukin áhersla er lögð á forvarnir til að efla lýðheilsu og heilbrigði – það þarf stjórnvöld sem ekki hafa þá hugsjón í heilbrigðismálum að útvista verkefnum til einkaaðila sem í framhaldinu greiða sjálfum sér arðgreiðslur af almannafé. Það er pólitískt val, pólitísk ákvörðun.

Og síðast en ekki síst þarf hér stjórnvöld sem standa með brotaþolum  kynferðisbrota, ekki síst börnum. Um það hefur pólitísk umræða sumarsins snúist og hún er mikilvæg fyrir samfélagið allt. Þetta verkefni þarf að nálgast af alvöru, með fræðslu, breyttri framkvæmd og endurbótum á löggjöf. Um það verðum við að ná saman.

 

Frú forseti, kæru landsmenn.

Að undanförnu hefur talsvert verið talað um pólitíska umræðu í kjölfar umræðu um áhrifaleysi þingmanna og vinnutíma þingmanna. Ég verð að segja það að þingmenn er að mínu viti forréttindastétt, fólk sem nýtur þeirra forréttinda að vera kosið hingað inn af almenningi í landinu, og fær fyrir það ágætlega greitt, til að sinna því hlutverki að tryggja almannahagsmuni. Og það hlutverk eigum við að taka alvarlega. Það hlutverk snýst um að almenningur hafi pólitískt val um það hvernig þessu landi er stjórnað. Að enginn sé beðinn um að bíða eftir réttlætinu. Að stofnanir samfélagsins séu réttlátar og að stjórnmálamenn tryggi að kerfið þjóni fólkinu en ekki öfugt. Okkar aðalhlutverk er að vernda það raunverulega ríkidæmi sem fólkið í þessu landi á, þær eignir sem mestu máli skipta. Gleymum því ekki á þinginu framundan.

Ræða Kolbeins Óttarssonar Proppé: fátæktarrasisminn stórhætturlegur

Ræða Kolbeins í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra, 13. september 2017.

Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Þetta hefur mig alltaf langað til að segja, ég verð að játa það, en mig langar að eyða þeim tíma sem ég á hér eftir í að ræða aðeins um kannski ekki skemmtilegasta mál í heimi — og þó. Mig langar að ræða um ábyrgð. Hér hefur aðeins verið komið inn á ábyrgð en mig langar að tala um ábyrgð áfram og brýna okkur hér öll til dáða.

Ég tel að við lifum á dálítið hættulegum tímum. Við lifum á tímum þar sem staðleysa veður uppi. Fólk getur sagt hvaða tölulegu staðreyndir eða ekki staðreyndir sem eru kallaðar staðreyndir. Við lifum á tímum þar sem útlendingaandúð skýtur æ oftar upp kollinum og er farin að fléttast inn í stjórnmál. Ég held að það sé ábyrgð okkar allra sem hér stöndum, eða sitjum jafnvel eins og þið gerið þótt ég standi, að taka höndum saman í þessu máli.

Fátæktarrasismi hefur það verið kallað þegar hælisleitendum og innflytjendum annars vegar er stillt upp gegn þeim sem hafa það verst í samfélaginu, öldruðum, öryrkjum og fátækum. Þetta er stórhættuleg stefna og þróun sem við höfum séð víða um lönd. Við Íslendingar erum ekkert öðruvísi en annað fólk. Þetta mun bara vaxa hér.

En þetta er sérstaklega hættulegt og við eigum að taka þetta sérstaklega til okkar af því að ástæðan fyrir því að það er frjór jarðvegur fyrir þessari stefnu er sú að aldraðir, öryrkjar og fátækir búa ekki við nógu góð kjör. Og það er á ábyrgð okkar hérna inni að laga það. Ég get talað um það og þusað í pontu eins og ég vil, eins og ég hef nú gaman af að gera, en ég er ekki stjórnarliði, ég get ekki með atkvæði mínu haft áhrif á það hver verður samþykkt fjárlaga, hver verður samþykkt útgjalda í málaflokka. Ég ber ekki ábyrgð á því með mínu atkvæði, en það gerið þið, hvert og eitt ykkar, í stjórnarliðinu. Þið berið ábyrgð á orðum, athöfnum og frumvörpum ráðherranna sem lögð eru fram.

Ég er einfaldur maður, ég hef alltaf trúað á að maður eigi bara að standa við það sem maður segir. Maður á ekki að lofa einu fyrir kosningar og koma svo fram eftir kosningar og tala á annan hátt. Við í Vinstri grænum höfum talað fyrir sömu stefnu og við gerðum í kosningabaráttunni og ætli vinsælasta orð kosningabaráttunnar hafi ekki verið innviðauppbygging. Ég heyrði það svo oft að ég var hálfpartinn farinn að fá leiða á því enda er það pínulítið hlutlaust orð og getur þýtt hvað sem er — eins og hefur komið í ljós eftir kosningar. Öll þessi innviðauppbygging sem allir ætluðu sér að fara í fyrir kosningar var allt í einu horfin eftir kosningar.

Hér hefur verið farið yfir hagstjórnarmál, yfir það hvernig tekjugrunnar hafa verið veiktir, hvernig við nýtum ekki það svigrúm sem þó hefur myndast í ríkisfjármálum til að gera vel við þá sem verst standa heldur eru tekjugrunnar veiktir og ekki einu sinni verið að búa í haginn fyrir það þegar og ef í harðbakkann slær. Mig langar að segja að þetta eru ekki sanngjörn stjórnmál. Fólk á að geta treyst því sem við segjum fyrir kosningar, að við stöndum við það eftir kosningar.

Ég vona að hvert og eitt ykkar hér í stjórnarliðinu deili þeirri einföldu heimssýn minni að maður eigi að standa við það sem maður segir, að maður eigi að huga mest að þeim sem verst standa í samfélaginu. Það fáum við að sjá í atkvæðagreiðslum um fjárlög, það fáum við að sjá í atkvæðagreiðslum um fleiri frumvörp hér á næstunni. — Góðar stundir.

Ræða Katrínar á flokksráðsfundi

Kæru félagar.

Börnin okkar taka stundum þroskastökk. Á einni örskotsstundu byrjar smábarnið að reima sjálft skóna sína og fara sjálft á klósettið. Þessi þroskastökk halda stundum áfram, atburðir, samtöl og lífsreynsla breyta viðhorfum okkar á skömmum tíma. Stundum ráða utanaðkomandi aðstæður för og gera það að verkum að okkur finnst eitthvað annað í dag en í gær.

Sama má segja um samfélög. Þau taka iðulega róttækum breytingum á skömmum tíma, jafnvel án þess að við sem einstaklingar áttum okkur á því, oft til góðs en þó ekki alltaf. Þannig tók íslenskt samfélag róttækum breytingum eftir síðari heimsstyrjöld sökum utanaðkomandi aðstæðna, iðnvæðingin tók risastökk og sama má segja um þéttbýlið sem tók vaxtarkipp. Afstaða Íslendinga hefur í mörgum tilfellum tekið þroskastökk á seinustu misserum og árum. Kárahnjúkavirkjun skapaði á sínum tíma hatramma umræðu um stóriðju og náttúruvernd og voru náttúruverndarsinnar á þeim tíma dregnir upp sem barnalegir, tortryggilegir, óraunsæir furðufuglar. Þessi afstaða er gerbreytt – ekki síst þar sem landsmenn finna fyrir ferðamannabyltingunni og skynja hin efnahagslegu verðmæti náttúrunnar en líka vegna þess að æ fleiri ferðast nú um landið og upplifa stórkostlega náttúru þess, litina, birtuna og fegurðina með eigin skilningarvitum.

Þegar ég var unglingur voru nánast allir fylgjandi hvalveiðum, svokallaðir Grænfriðungar voru óvinurinn og Guðrún Helgadóttir rétt slapp með andstöðu sína við hvalveiðar af því að þjóðin elskaði bækurnar hennar. Það var kumrað af hlátri þegar hún sagði í sjónvarpi að hvalaskoðun gæti reynst engu síðri atvinnuvegur en hvalveiðar. En hvalveiðiþjóðin er núna orðin hvalaskoðunarþjóð og þó að enn séu veiddir hvalir er það ekki lengur hluti af sjálfsmynd Íslendinga að við þurfum endilega að veiða sjávarspendýr og æ fleiri skilja raunar ekki efnahagslegan tilgang þess og telja bestu nýtinguna á hvölum að horfa á þessi stórkostlegu spendýr sjávarins.

Það er líka stórkostleg afstöðubreytingin sem orðið hefur til hinsegin fólks þar sem svo seint sem 1987 (þegar ég var ellefu ára og studdi hvalveiðar eindregið) er kvikmyndin Koss köngulóarkonunnar kynnt þannig í DV: „Myndin fjallar um tvo fanga … Annar þeirra er kynvillingur, en hinn pólitískur fangi.“ Og nokkrum árum áður neituðu fjölmiðlar enn þá að nota orðin hommi og lesbía en notuðu hiklaust orðin kynvillingar.

Afstaðan til útlendinga hefur líka breyst, árið 2003 var Francis Bukasa frá lýðræðislega lýðveldinu Kongó eini maðurinn sem hafði fengið jáyrði á Íslandi við umsókn um að verða hér pólitískur flóttamaður en núna sér maður um öll víðerni netsins að Íslendingar eru farnir að láta sig varða um flóttafólk og tekur afstöðu með því fólki sem hingað leitar í neyð, býður fram hjálp sína, andmælir þeirri afstöðu að það eigi að senda sem flesta til baka sem fyrst heldur einmitt auðga samfélagið, taka við fleirum, gera meira.

Þroskastökkin skipta máli og þau verða ekki til úr engu, þau verða af því að baráttufólk tekur slaginn, er lamið niður en stendur alltaf upp aftur. Fólk eins og Chelsea Manning nýsloppin úr fangelsi sem tísti eftir fjöldagöngu hvítra kynþáttahatara og hægriöfgamanna í Charlottesville: „Við höfum meira vald en þeir hafa“ Og við þurfum að vera óhrædd við að virkja þetta vald.

 

Kæru félagar.

Það er þetta vald sem við þurfum að taka okkur, vald fjöldans til að ráða lífi sínu. Því það sem við höfum séð á undanförnum árum og áratugum er hins vegar að sérhagsmunaöfl hafa nýtt sér utanaðkomandi aðstæður til að gera gagngerar breytingar á samfélögum. Þetta er það sem Naomi Klein hefur kallað hamfarakenninguna, þar sem stjórnvöld nýta sér utanaðkomandi aðstæður eins og til dæmis náttúruhamfarir eða efnahagshamfarir, til að umbreyta samfélögum, einkavæða almannaeignir og skapa þannig hagnaðarmöguleika fyrir einkaaðila.

Þetta hefur ýmist verið gert eftir náttúruhamfarir á borð við fellibylinn Katrínu í New Orleans eða eftir hamfarir af mannavöldum á borð við valdaránið í Chile sem var beinlínis framkvæmt meðal annars til að innleiða harðlínu nýfrjálshyggju. Og sama höfum við séð síðar – eftir árásirnar 11. september réðust Bandaríkin í mikinn stríðsrekstur sem hefur um leið skapað grundvöll fyrir einkarekin hernaðar- og öryggisfyrirtæki sem eru með umfangsmikinn rekstur ennþá í Afganistan, Írak og víðar í Mið-Austurlöndum.

Þessi þróun hefur líklega náð nýjum hæðum með nýjum Bandaríkjaforseta sem hefur valið auðjöfra og fyrirtækjaaðalinn í helstu embætti. Og forsetinn sjálfur sér um að skapa stöðugt uppnám með 140 stafa yfirlýsingum sínum þar sem hann hendir sprengjum á hverjum degi og nýtir ringulreiðina til að tryggja enn betur stöðu ríkasta eina prósentsins.

Það má segja að ástandið í alþjóðamálum hafi smám saman orðið alvarlegra allt frá aldamótum. Ég þarf ekki að rekja þá þróun hér en við erum komin á þann stað að notkun kjarnorkuvopna er skyndilega aftur orðin raunverulegur möguleiki og á gengur með hótunum um slíkar árásir. Flóttamenn eru lokaðir inni við hörmulegar aðstæður, jafnvel í einmitt einkareknum búðum þar sem mannréttindi eru ekki virt. Eftir þá von sem vaknaði við undirritun Parísarsáttmálans hafa vonir manna dvínað um að það eigi að takast raunverulega á við loftslagsbreytingar í sameiningu með hagsmuni mannkynsins alls að leiðarljósi. Fremur lítur út fyrir að ætlunin sé að tryggja stöðu ríkasta eina prósentsins til að mæta þeim breytingum og skilja hina eftir, enda eru stjórnmálin í miðju breytingastökki þar sem æ fleiri stjórnmálaleiðtogar í hinum vestræna heimi tilheyra þessum forréttindahópi og vinna fyrst og fremst fyrir hann. Og þegar stjórnmálaumræða takmarkast við 140 stafabila tíst vinnur það beinlínis gegn raunverulegri hugsun og dýpt í slíkri umræðu.

Kæru félagar,

Alþjóðamálin munu setja svip sinn á okkar stöðu hér á litla Íslandi næstu misserin. Þar getum við að sjálfsögðu beitt okkur þótt við séum lítil þjóð. Það hefur verið dapurlegt að sjá Ísland greiða atkvæði gegn ályktunum um að banna kjarnorkuvopn á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, ályktunum sem hafa verið samþykktar með yfirgnæfandi meirihluta en mætt andstöðu hörðustu NATÓ-ríkja eins og Íslands. Maður spyr sig: hvað erum við Íslendingar að gera í þessu bandalagi um heimsforystu Donalds Trumps? Nú er einmitt tíminn til að taka hugrakka afstöðu, afstöðu gegn vígvæðingu sem þjónar fyrst og fremst hagsmunum þröngra hagsmunahópa, en venjulegt fólk vill í raun ekki sjá.

Á sama tíma má sjá uppgang þjóðernissinna og nýnasista, vestan hafs og austan, sem er þó ekki  nýr af nálinni. Vestan hafs hefur svart fólk verið fangelsað hópum saman á undanförnum árum og áratugum – á meðan einkareknum fangelsum í hagnaðarskyni hefur fjölgað hratt. Baráttan gegn þessu – undir yfirskriftinni Svört líf skipta máli – hefur síðan magnað upp viðbrögð hvítra kynþáttahatara eins og sjá mátti í Charlottesville um síðustu helgi. Og Bandaríkjaforseti reyndist ófær um að gagnrýna þessa framgöngu sem engum þarf að koma á óvart: hann var jú kosinn meðal annars með því að virkja reiði einmitt þessa hóps. Það er sorglegt að kynþáttahyggjan sem mannkynið færði miklar fórnir til að berjast gegn á 20. öldinni hefur færst í vöxt.

Við höfum horft á uppgang öfgahreyfinga sem ala á ótta við útlendinga og ólíka menningarheima á Vesturlöndum undanfarin ár. Stuðningur við stjórnmálahreyfingar sem ala á þessu hefur einnig vaxið. Þetta er þróun sem við verðum að horfast í augu við þetta og átta okkur á því hvað veldur. Ekki bara við sem hreyfing heldur allt samfélagið.

Á Íslandi má sjá sömu orðræðu þar sem reynt hefur verið að stilla upp fátæku fólki og hælisleitendum sem andstæðingum sem berjist um þær krónur sem eru til í kassanum. Þannig kjósa sumir stjórnmálamenn að gera mikið úr kostnaði við að taka á móti hælisleitendum og flóttamönnum í stað þess að ræða ójöfnuðinn í samfélaginu þar sem ríkustu tíu prósentin eiga þrjá fjórðu alls auðs og ríkasta eina prósentið á um fjórðung.

Vaxandi misskipting gæðanna sprettur beinlínis af því efnahagskerfi og þeim pólitísku stefnum sem hafa verið ráðandi undanfarna áratugi og nú er svo komið að sífellt fleira fólk er farið að finna fyrir því. Slíkt ástand skapar tortryggni og vantraust hjá almenningi gagnvart því skipulagi sem samfélög okkar byggja og skapar jarðveg fyrir öfgahreyfingar. Þessar öfgahreyfingar nýta sér þetta óöryggi og reyna að telja fólki trú um að þær geti séu betur til þess fallnar að bæta kjör almennings en stjórnmálahreyfingar sem leggja áherslu á opin og frjáls lýðræðissamfélög. Við Vinstri-græn tökum skýra afstöðu gegn slíkum málflutningi og með hinu frjálsa og opna lýðræðissamfélagi. Við Vinstri-græn tökum líka skýra afstöðu gegn misskiptingunni og tölum skýrt nú sem fyrr:

Við vitum að það þarf að þora að forgangsraða í þágu almennings. Það höfum við gert  með tillögum okkar um hóflegan auðlegðarskatt, þrepaskiptan fjárnagnstekjuskatt, auðlindagjöld og hátekjuskatt – tillögur sem fengu ekki hljómgrunn hjá stjórnarflokkunum en snúast um að gera skattbyrðina réttlátari og létta um leið sköttum af fátækasta fólkinu á Íslandi eins og hægt er. Allar skattbreytingar síðustu ríkisstjórnar miðuðu í öfuga átt, í þá átt að létta skattbyrðinni af ríkasta fólkinu og auka hana á tekjulægri hópa, t.d. með því að hækka virðisaukaskatt á matvæli.

Núverandi ríkisstjórn heldur uppteknum hætti, lækkar skatta í miðri þenslu og rekur sveltistefnu í almannaþjónustu. Af hverju? Jú, þegar opinber þjónusta á undir högg að sækja er auðveldara að tala fyrir einkarekstri, að færa almannagæðin í hendur hinna fáu sem geta hagnast. Framhaldsskólanám var stytt með einhliða ákvörðun fyrrverandi ráðherra úr fjórum árum í þrjú. Þá átti ekki að skerða fé til framhaldsskólastigsins heldur ætti að auka gæðin og efla starfið. Það var samþykkt í fimm ára fjármálaáætlun haustið 2016. Nýrri ríkisstjórn og nýjum fjármálaráðherra Viðreisnar fannst þetta greinilega ekki góð hugmynd þar sem hann leggur svo fram áætlun þar sem þessir fjármunir eru strax hirtir af framhaldsskólunum. Og í framhaldinu er farið að tala um sameiningu skóla, og aukinn einkarekstur í kerfinu. Háskólar eru sveltir, álag á starfsmenn þeirra mikið og reynt að halda uppi starfinu með illa launuðum stundakennurum. Flokkar sem fyrir kosningar töluðu um mikilvægi menntakerfisins snúa nú bakinu við mikilvægustu framtíðarfjárfestingu íslensks samfélags og svelta skólana. Og viðbrögðin við alvarlegum og fyrirséðum kennaraskorti í leik- og grunnskólum: Jú, formaður allsherjar- og menntamálanefndar biður um fleiri einkaskóla. Allt er þetta á sömu bókina lært; almannagæði eru töluð niður til að tryggja hagsmuni hinna fáu. Spaugilegast er kannski að slagorð Viðreisnar hafi verið almannahagsmunir í stað sérhagsmuna.

Ég geri skólakerfið hér að umtalsefni því ég tel að vandinn þar sé vanreifaður og hafi ekki fengið nægjanlega athygli í opinberri umræðu, hvorki fyrir kosningar né nú á þingi. Umræðan um menntun hefur snúist um lengd hennar og fullyrðingum um einkarekstur varpað fram með reglubundnum hætti án þess að þær séu studdar með gögnum og rökum – þegar við getum einmitt lært, til dæmis af frændum okkar Svíum, sem innleiddu töluverðan einkarekstur í sitt grunnskólakerfi upp úr aldamótum. Frá þeim tíma hefur ójöfnuður aukist í skólakerfinu og heildarárangur Svía í PISA-könnuninni hefur farið niður við. Öflugt menntakerfi er hins vegar lykilatriði fyrir samfélagið, á grunni þess byggjum við öflugt atvinnulíf, á grunni þess byggjum við nýja þekkingu, vísindi og rannsóknir og það er eitt mikilvægasta tækið sem við eigum, ásamt skattkerfinu, til að auka jöfnuð og tryggja að öll fáum við jöfn tækifæri. Þess vegna eigum við að fjölga nemendum, ekki fækka þeim eins og núverandi ríkisstjórn beinlínis stefnir að.

En skólamálin eru ekki það eina. Ríkisstjórnin lagði ekki fram mörg mál á síðasta þingi og enn færri komust í gegn en hennar stærsta mál var auðvitað fjármálaáætlunin sem sýnir forgangsröðun stjórnarinnar og þar er allt á sömu bókina lært. Þó að ríkisstjórnin hafi skipað starfshóp um aðgerðir í húsnæðismálum – sem eru bráðnauðsynlegar enda hefur þar skapast mikill ójöfnuður – þá gerir fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar ráð fyrir því að húsnæðisstuðningur minnki ár frá ári.

Sömuleiðis birtist dapurleg framtíðarsýn um kjör aldraðra og öryrkja í þessari sömu áætlun. Kjör þessara hópa voru mjög til umræðu fyrir kosningar en í fjármálaáætluninni birtist sýn ríkisstjórnarinnar: Miðað við fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar munu öryrkjar fá 288 þúsund króna mánaðarlaun árið 2022. Þetta er sýn ríkisstjórnarinnar á hvernig kjör þessa hóps eigi að vera.

Þetta er sýn sem byggist á því að viðhalda fátækt, auka misskiptingu og halda stórum hópum fólks í fátæktargildru. Og þannig hefur það auðvitað lengi verið, í bók Tryggva Emilssonar, Fátækt fólk, er bent á að réttlætið komi aldrei að ofan og sagan sýnir okkur að réttlætinu hefur sjaldan verið náð fyrr en eftiir langa og stranga verkalýðsbaráttu.

Meira að segja í heilbrigðismálunum, sem ríkisstjórnin kynnti sem sérstakt forgangsmál, er fjarri því að staðið sé undir þeim væntingum sem gefnar voru fyrir síðustu kosningar um frekari lækkun á greiðsluþátttöku sjúklinga frá því sem samþykkt var á síðasta þingi þannig að við erum enn fjarri því markmiði að reka öflugt heilbrigðiskerfi þar sem sjúklingar þurfa ekki að bæta fjárhagsáhyggjum ofan á veikindi vegna of hárrar greiðsluþátttöku. Og að bíða með réttlætið jafngildir því að neita fólki um réttlætið – eins og Martin Luther King orðaði það í frægu bréfi.

Miklu fremur erum við í stjórnarandstöðunni að berjast við stöðugan þrýsting um aukinn þátt einkaaðila í rekstri heilbrigðiskerfisins alltaf með sömu tuggunum (um að við eigum ekki að vera hrædd við þessa umræðu) og svörum við mótbárum sem enginn hefur sett fram jafnvel þó að ítrekað hafi það komið fram í skoðanakönnunum að yfirgnæfandi meirihluti landsmanna vill félagslega rekið heilbrigðiskerfi sem sé nægjanlega fjármagnað þannig að það þjóni markmiðum sínum.

Og fyrirheit um samgöngubætur sem meðal annars voru samþykktar í síðustu samgönguáætlun eru skilin eftir, í staðinn er boðuð veggjöld á allar leiðir til og frá höfuðborginni. Notandinn á að borga, öll ókeypis þjónusta við almenning er andstæð þeim kreddum sem ríkisstjórnin aðhyllist.

Kæru félagar,

ekki er hægt að líta framhjá stöðunni í fjármálakerfinu þar sem eina útspil ríkisstjórnarinnar hefur verið að fagna í upphafi kaupum vogunarsjóða á hlut í íslenskum banka og gefa út eigendastefnu þar sem boðuð er umfangsmikil bankasala þó að engin framtíðarstefna hafi verið mótuð um fjármálakerfið Margoft höfum við bent á að við eigum að endurskipuleggja kerfið og til þess þarf að tryggja lagaumgjörð sem styður við heilbrigt fjármálakerfi áður en nokkrar ákvarðanir verða teknar um sölu á hlut ríkisins í bönkunum.

 

Og ég verð að viðurkenna að það eru vonbrigði að tillaga okkar Vinstri-grænna um kolefnishlutlaust Ísland hafi ekki hlotið brautargengi á síðasta þingi þar sem við lögðum til að umhverfis- og auðlindaráðherra yrði falið að láta vinnu um stefnumörkun um aðgerðir sem miði að því að Ísland verði kolefnishlutlaust í síðasta lagi árið 2040. Í loftslagsmálum hefur það helst gerst að sex ráðherrar héldu blaðamannafund um aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Sum okkar héldu að tilefni blaðamannafundar væri þá að kynna ætti aðgerðaáætlun eða í öllu falli einhver leiðarljós á þessu sviði. Svo var ekki, tíðindi fundarins reyndust vera að gera ætti áætlun. Hins vegar munum við Vinstri-græn styðja allar aðgerðir umhverfisráðherra sem miða í rétta átt í umhverfis- og náttúruverndarmálum og vinna að framgangi þeirra, hvort sem um er að ræða aðgerðir í loftslagsmálum, miðhálendisþjóðgarð eða stjórnsýslu náttúruverndarmála. En stóra málið er að athafnir fylgi orðum.

Ekki síður er alvarlegt að horfa upp á það ófremdarástand sem hefur myndast í gjaldtöku við náttúruperlur um land allt þar sem einkaaðilar og sveitarfélög eru í óða önn að taka gjöld sem eru mjög mismunandi og byggja á mjög mismunandi forsendum. Þetta hefur verið látið átölulaust af hálfu stjórnvalda sem sjálf hafa hafið gjaldtöku í þjóðgörðum áður en lokið hefur verið við vinnu um lagaákvæði um almannarétt sem átti að ljúka samkvæmt bráðabirgðaákvæði náttúruverndarlaga

Og það voru mikil vonbrigði að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra skyldi ekki nýta tækifærið, þegar hún endurskipaði endurskoðunarnefnd um búvörusamninga, til að setja þar inn fulltrúa frá umhverfis- og náttúruverndarsamtökum sem þó sóttust eftir því að fá sæti við það borð og tryggja þannig að umhverfissjónarmið yrðu í hávegum höfð í stefnumótun í landbúnaði. Nei, stefnumótun ríkisstjórnarinnar í þeim mikilvæga atvinnuvegi snýst nefnilega ekki um umhverfi heldur að fá Costco-áhrif í innlendan landbúnað. Hvað það merkir nákvæmlega veit ég ekki enda lýtur smásala á matvöru allt öðrum lögmálum en sjálfbær landbúnaður þar sem ekki aðeins þarf að tryggja neytendum gæðavöru heldur einnig líffræðilega fjölbreytni, loftslagsmarkmið og umhverfi.

Sáttanefnd svokölluð var skipuð um veiðigjöld í sjávarútvegi. Eftir nokkra fundi í nefndinni ákvað formaður nefndarinnar að skrifa blaðagrein um að auðvelt væri að ná sáttum í sjávarútvegi ef ekki væri fyrir tvo mjög leiðinlega flokka, nefnilega Framsóknarflokkinn og okkur Vinstri-græn. Ég er ekki viss um að hann fái vinnu sem ríkissáttasemjari.

Þinghaldi síðasta vetrar lauk svo á umdeildri skipan dómara í Landsrétt þar sem ráðherra málaflokksins vék verulega frá tillögu hæfisnefndar. Allt var málið unnið í miklu flaustri og sá rökstuðningur sem lagður var fram var ekki nægjanlega vandaður og málsmeðferð þingsins hefði þurft mun lengri tíma. Við lögðum til að málinu yrði gefinn sá tími og fengum stuðning við þau sjónarmið frá þeim sérfræðingum sem komu fyrir þingnefndina sem fjallaði um málið. En meirihlutinn kaus að hlusta ekki, þrátt fyrir að einhverjir flokkar þar á meðal hafi markaðssett sig sérstaklega sem flokka sem vinni gegn fúski. Þá var rökstuðningur fulltrúa meirihlutans ekki heildstæður og týnd til óskyld rök í málinu til að verja sína afstöðu. Allt þetta verklag bar vott um að Alþingi var stjórnað af aflsmunum í þessu máli en ekki vitsmunum.

Þetta mál reyndi hins vegar greinilega svo á ríkisstjórnina að hún hefur varla fundað síðan. Og í raun skilur enginn hvert er erindi þessarar ríkisstjórnar annað en að viðhalda hægrisinnaðri efnahagsstjórn, hægrisinnaðri skattastefnu og hægrisinnuðum viðhorfum í ríkisrekstri þar sem áhersla er lögð á sveltistefnu og einkarekstur. Það er límið sem heldur stjórninni saman. Um annað er hún ósammála og það er hlálegt að fylgjast með svokölluðum kerfisbreytingaflokkum skrifa greinar og gefa yfirlýsingar um alls konar, gjaldmiðilinn, landbúnað og sjávarútveg, án þess að því fylgi neinar aðgerðir og án þess að það virðist hafa áhrif á Sjálfstæðisflokkinn sem afgreiðir alla þessa gagnrýni sem skoðanir fólks úti í bæ. Kerfisbreytingarnar viku fyrir viljanum til valda. Gjaldið sem þjóðin greiðir er ríkisstjórn sem nennir ekki að vera til, nennir ekki að funda og nennir ekki að koma sér saman um neina framtíðarsýn. Á meðan ríkir biðstaða í ýmsum mikilvægum málaflokkum á tíma þar sem við ættum að vera að grípa til aðgerða í efnahagsmálum, tryggja undirstöður velferðarsamfélagsins og styrkja atvinnulífið til að byggja sig upp með sjálfbærum hætti.

Kæru félagar.

Þessi flokksráðsfundur markar upphaf vetrarstarfs Vinstri-grænna en okkar bíður mikið starf þennan veturinn. Okkar góði varaformaður sem bar fyrir kveðju inn á þennan fund hyggst ekki sækjast eftir því embætti áfram. Mig langar að nota þetta tækifæri til að þakka honum kærlega fyrir gott samstarf hingað til. Landsfundur er framundan í byrjun október en síðastliðið vor voru málefnahópar settir af stað sem munu skila vinnu sinni inn á landsfund og verður hún til umræðu hér á eftir. Þá er ekki nokkur vafi á því að þingveturinn verður viðburðaríkur en þingflokkur Vinstri-grænna er í baráttuhug núna fyrir veturinn. Síðast en ekki síst verða sveitarstjórnarkosningar í vor en þar verðum við öll að leggjast á eitt til að Vinstrihreyfingin – grænt framboð nái sem bestum árangri. Í sveitarstjórnum er iðulega tekist á um stórpólitísk mál á borð við menntastefnu, umhverfismál og skipulagsmál og þar skiptir öllu að sjónarmið okkar um aukinn jöfnuð, meira lýðræði og aukna sjálfbærni fái sem mestan hljómgrunn um land allt.

Hvort sem við ræðum málin hér á landsvísu eða í ólíkum sveitarfélögum þá eru sömu stóru spurningarnar uppi á borðum og þær snúast um það hvernig við rekum samfélag og hvernig við tryggjum almannagæðin í þágu okkar allra. Hvernig við ætlum að breyta samfélagi okkar þannig að við getum tekist á við loftslagsbreytingar og dregið úr losun og neyslu. Hvernig við ætlum að tryggja að allir fái jöfn tækifæri og njóti mannsæmandi kjara. Því samfélag er ekki aðeins bókhald sem þarf að stemma af.

Samfélag er sáttmáli sem á að grundvalla á réttlæti. Og ranglæti, hvar sem það finnst í samfélaginu, er ógn við réttlætið í samfélaginu og þess vegna megum við aldrei slaka á í baráttu okkar fyrir réttlátu samfélagi. Að bíða með réttlætið jafngildir því að neita fólki um réttlætið.. Það á við um fátækt fólk, öryrkja og aldraða, hælisleitendur og flóttafólk, alla sem eiga undir högg að sækja, meðal annars vegna ákvarðana stjórnvalda, eiga rétt á réttlæti. Eins og segir í góðu kvæði: Ef einstaklingurinn er virkur verður fjöldinn okkar styrkur – þá getum við breytt miklu, tekið okkur valdið sem þarf til að gera raunverulegar breytingar.