Frelsi og farsæld

Frelsishugmyndin er flókin og margþætt. Í íslenskri stjórnmálaumræðu hefur frelsið oft verið skilgreint með þröngum hætti, út frá hagsmunum fárra en ekki endilega út frá hagsmunum fjöldans. Stóru átakamálin í stjórnmálum liðins árs snúast hins vegar ekki síst um frelsi allra. Ekki um verslunar- og viðskiptafrelsi heldur frelsi í víðtækari skilningi þess orðs, frelsi fólks í hnattvæddum heimi. Frelsi fólks snýst meðal annars frelsi almennings á Íslandi til að búa við mannsæmandi kjör. Það  snýst um hvernig við ætlum að skipta þeim gæðum sem við eigum. Það snýst um aldraða og öryrkja, láglaunafólk og allt það fólk sem á erfitt með að ná endum saman hver einustu mánaðamót. Það snýst um langa biðlista á opinberum heilbrigðisstofnunum og vaxandi greiðsluþátttöku sjúklinga í heilbrigðisþjónustu á sama tíma og einkaaðilar eru teknir að fjárfesta í hvers kyns heilbrigðisþjónustu, væntanlega vegna arðsemi hennar. Það frelsi snýst um lága grunnframfærslu Lánasjóðs íslenskra námsmanna og um aðgengi eldra fólks að framhaldsskólum landsins.

Þetta frelsi snýst ekki um frelsi í þröngum skilningi  heldur frelsi fólks til að fá að þroska hæfileika sína og lifa eins farsælu lífi og mögulegt er. Og atburðir liðins árs hafa svo sannarlega minnt okkur á að frelsi og farsæld er misskipt, í heiminum öllum en líka á okkar góða landi.

Þjóðflutningar

Þjóðflutningar hafa sett svip sinn á allt árið. Þar olli straumhvörfum fréttaljósmynd af litlum dreng, Alyan Kurdi. Hann var einn þeirra Sýrlendinga sem flúðu heimaland sitt á árinu og lagði ásamt fjölskyldu sinni í óvissuferð yfir Miðjarðarhafið. Hann komst aldrei á leiðarenda. Myndin var kölluð Skipbrot mennskunnar víða í erlendum miðlum..
Þá strax upphófust raddir um að ekki mætti einungis hugsa um þá sem birtast á fréttamyndum. En fólkið á myndunum er fólk eins og aðrir. Veruleiki þess er lýsandi fyrir veruleika margra. Og þó að það sé óþægilegt að sjá svona beint framan í vanda fólks í fjarlægum löndum þá megum við ekki brynja okkur fyrir slíkum myndum heldur fáum við tækifæri til að sýna samkennd í verki. Annars er hættan sú að við glötum mennskunni.

En þjóðflutningarnir sem nú standa yfir snúast ekki einungis um mennsku eða skort á henni. Þeir snúast um kerfislægt misrétti sem hefur valdið því að frelsi sumra er minna en frelsi annarra. Þeir snúast um þá staðreynd að Vesturlönd bera sína ábyrgð á stöðunni nú í Mið-Austurlöndum og sú ábyrgð leggur okkur enn ríkari skyldur á herðar en ella. Við getum gert betur og eigum að taka á móti miklu fleira fólki í neyð.

Það hefur hins vegar verið ánægjulegt að upplifa samstöðu Íslendinga um að taka á móti fleira fólki og skemmst er að minnast netátaksins Kæra Eygló þar sem alls konar venjulegt fólk bauð fram aðstoð sína við að taka á móti flóttafólki. Þetta minnir okkur á að samstaða skilar árangri inn í stjórnmálin og stjórnmálamenn eiga að hlusta á raddir almennings.

Til lengri tíma er hins vegar mikilvægt að huga að því hvernig við getum stuðlað að auknum jöfnuði milli heimshluta. Gæðunum er misskipt milli heimshluta og þau stríð sem háð hafa verið á undanförnum árum og áratugum í Mið-Austurlöndum hafa fæst snúist um að byggja upp lýðræði (þó að því hafi stundum verið haldið fram) heldur um yfirráð yfir auðlindum. Þannig hafa íbúar þessara landa verið sviptir því frelsi að fá að nýta sínar eigin auðlindir og öðrum, alþjóðlegum stórfyrirtækjum, hefur verið afhent það frelsi.

Voðaverkin í París

Hryðjuverkin í París voru skelfileg birtingarmynd þeirra átaka sem hafa staðið undanfarin ár og áratugi og glæpasamtökin Íslamska ríkið eða Daesh hafa nýtt sér til að sölsa undir sig völd og áhrif. Voðaverkin voru ógn við frelsi okkar allra en um leið vöktu viðbrögð fransks almennings athygli. Ungur maður missti konuna sína en tilkynnti heiminum og glæpamönnunum að þeim myndi ekki takast að vekja í honum hatur. Þannig voru viðbrögð fransks almennings að þessir atburðir myndu ekki breyta lífi venjulegs fólks, það myndi ekki gefa sig hatrinu á vald. Það eru mikilvæg skilaboð frá almenningi til stjórnvalda sem eiga að hlusta eftir slíkum skilaboðum – um að fórna ekki frelsinu fyrir ótta og hatur

Ný von í loftslagsmálum

Þjóðflutningarnir kalla á nýja hugsun í alþjóðamálum og sama má segja um hitt stóra viðfangsefnið sem hefur verið áberandi á árinu. Á loftslagsfundinum í París náðist ákveðið samkomulag þjóða heims um hvað þurfi að gera til að halda loftslagsbreytingum í skefjum. Fundurinn vakti von um að alþjóðlegt samstarf geti skilað árangri og hann skilar okkur vonbetri inn í nýtt ár gagnvart þessu risavaxna verkefni.
Björninn er þó ekki unninn. Núna þurfa stjórnvöld í hverju ríki að vinna úr þessu samkomulagi, gera raunhæfar aðgerðaáætlanir um hvernig dregið verði úr losun og hvernig ríki heims muni laga sig að þeim loftslagsbreytingum sem líklega munu verða. Einn vandi er sá að eyríki í Kyrrahafinu hverfi undir vatn sökum hækkandi sjávarborðs – og þar með þurfi þær þjóðir að flytja sig um set án þess að hafa átt mikinn þátt í þessum breytingum. Hegðun annarra og ríkari þjóða hefur orðið til að skerða frelsi þessa fólks.

Til að ná árangri þarf að vinna bæði heima við en líka í alþjóðlegu samstarfi. Þar hvílir mikil ábyrgð á stjórnvöldum, þingmönnum og almenningi til að tryggja að samkomulagið í París beri ávöxt og tryggi þannig frelsi og farsæld fólks um allan heim. Þar hafa raddir almennings haft gríðarleg áhrif á stjórnmálin.

Byltingar í kvenréttindabaráttu

Á árinu 2015 fögnuðum við hundrað ára afmæli kosningaréttar kvenna og var þess minnst með ýmsum viðburðum sem ber að þakka fyrir. Hins vegar bar hæst þær kvenréttindabyltingar sem urðu á netinu á árinu, annars vegar hina svokölluðu brjóstabyltingu sem snerist um að afklámvæða brjóst kvenna og hins vegar var Beauty tips-byltingin þar sem konur stigu fram og rufu múr þöggunar um kynbundið ofbeldi. Báðar þessar byltingar sýna að baráttunni gegn misrétti karla og kvenna, sem heimspekingurinn John Stuart Mill taldi um miðja 19. öld hvað rótgrónast alls ójafnréttis, er hvergi nærri lokið en líka að þarna skilar samstaðan árangri og breytingum í átt til aukins frelsis beggja kynja

Aukinn jöfnuður forsenda raunverulegs frelsis

Árinu lauk með hörðum átökum á þingi þar sem þingmenn stjórnarandstöðunnar sameinuðust um að gera tillögur um kjarabætur fyrir öryrkja og aldraða sambærilegar þeim sem náðst höfðu á vinnumarkaði og að þeir skyldu verða afturvirkar. Þessar tillögur sameinaðrar stjórnarandstöðu endurspegluðu kröfur öryrkja og aldraðra en hópar þeirra stóðu og mótmæltu við þingið hvern dag þegar þingi var að ljúka. Því miður voru tillögur stjórnarandstöðunnar felldar og aldraðar og öryrkjar sitja eftir. Það er ljóst að ýmsir í þessum hópi búa við mjög bág kjör, þurfa jafnvel að lifa á undir tvö hundruð þúsund krónum á mánuði. Það ætti að vera metnaðarmál okkar á nýju ári að tryggja þeim  það frelsi að geta lifað af sínum ráðstöfunartekjum. Það er vonandi að samstaða náist um það og eins um að tryggja grunnþjónustu fyrir samfélagið allt. Það verður ekki gert með því að auka einkarekstur í heilbrigðiskerfinu og draga úr tækifærum fólks til menntunar eins og raunin hefur orðið á þessu ári.

Lærdómur allra stjórnmálamanna ætti að vera að hlusta og skynja þá samstöðu sem oft skapast  með almenningi í ólíkum löndum. Samstöðu um réttlátar breytingar og viðbrögð við flóknum kringumstæðum. Kerfið má aldrei verða mennskunni yfirsterkara þannig að stjórnmálamenn hugsi störf sín fyrst og fremst í kringum kerfi sem einhvern tíma var smíðað af mennskum höndum. Kerfið á að þjóna fólkinu og þar þurfa stjórnmálamenn að hlusta eftir röddum almennings. Þær segja okkur að fólk vill breytingar, í átt til réttlátara og betra samfélags þar sem öllum er tryggt frelsi og farsæld. Þær segja okkur að aukinn jöfnuður sé forsenda raunverulegs frelsis. Hlustum á þær á nýju ári.

Katrín Jakobsdóttir
Greinin birtist í Morgunblaðinu 31. desember 2015