Horfum í norður

Allt sem ger­ist á norð­ur­slóðum varðar heims­byggð­ina. Þessa setn­ingu hafa menn stundum yfir til þess að leggja áherslu á hve stóran þátt umhverf­is­breyt­ingar norðan heim­skauts­baugs eiga í lofts­lags­breyt­ing­um. Í henni felst vissu­lega sann­leik­ur. Stefna Íslands í mál­efnum norð­ur­slóða er um margt ágæt en líka gagn­rýn­is­verð. Guð­laugur Þór Þórð­ar­son utan­rík­is­ráð­herra flutti Alþingi lög­boðna skýrslu um umhverf­is­mál í vor. Í grein­inni fjalla ég lít­il­lega um mál­efni norð­ur­slóða út frá skýrsl­unni.

Mik­il­vægur mála­flokk­ur, en…

Í skýrsl­unni segir um mál­efni norð­ur­slóða að þau séu for­gangs­mál og tengj­ast land­grunns- og full­veld­is­kröfum Íslands. Mik­il­vægi mála­flokks­ins er aug­ljóst. Þátt­taka okkar í allri vinnu land­anna átta í Norð­ur­skauts­ráð­inu er ákaf­lega þýð­ing­ar­mik­il. Áhersla á þau er fylli­lega rétt­mæt. Flest mál­efni norð­ur­slóða hafa tvær hlið­ar. Önnur snýr að auð­lindum norð­ur­heim­skauts­svæð­is­ins og nýt­ingu þeirra en hin að umhverf­is­málum og nátt­úru­vernd. Þar flétt­ast inn hags­munir um fjög­urra milljón íbúa (þar af um 400 þús­und frum­byggja) og ýmis konar rétt­ur, t.d. full­veldi, ákvarð­ana­réttur íbúa og jafn­rétti. Fyrr­greindar land­grunns­kröfur varða öll ríkin átta en með mis­mun­andi hætti. Þær taka mið af jarð­fræði á hafs­botni og snú­ast auð­vitað um auð­lind­a­nytjar, aðal­lega olíu, jarð­gas og málma, og hafa ákvarð­ast í sam­ræmi við haf­rétt­ar­sátt­mála SÞ. Hingað til virð­ast rök­færður grunnur þess­ara krafna verið haf­inn yfir umræður eða gagn­rýni. Ég tel hann smám saman hafa orðið úrelt­an. Í stað krafna um auð­linda­rétt á úthafs­botni hund­ruð mílna á haf út með jarð­sögu­legum rökum verður að koma sam­á­byrgð á vel­ferð alls líf­ríkis í hafi. Þar með talið á hafs­botni, sem myndar heild með sjónum fyrir ofan hann. Sam­á­byrgðin er lyk­ill að vel­ferð mann­kyns.

Ísland rís upp af Norð­ur- Atl­ants­hafs­hryggn­um. Þar með krefj­umst við réttar á auð­lindum vestur fyrir Bret­landseyjar að eigin mati og einnig norður úr, út fyrir efna­hags­lög­sög­una. Rúss­land beitir skyldum jarð­fræði­legum rökum til þess að eigna sér hafs­botns­rétt til norð­urs, alla leið upp á Norð­ur­pól. Stóra ­þrí­hyrn­ings­laga ­sneið á landa­korti. Fjögur önnur norð­ur­slóða­ríki, Kana­da, Banda­rík­in, Dan­mörk (Græn­land) og Nor­egur leggja í sama leið­angur og krefj­ast yfir­ráða yfir sinni sneið norður á pól­inn. Um þetta gerðu ríkin fimm með sér sam­komu­lag án sam­ráðs við Ísland, Sví­þjóð og Finn­land. Í raun réttri er þessi gleypi­gangur ekki í þágu mann­kyns. Hafs­botn­inn í norðri, utan 200 mílna lög­sögu hvers rík­is, ætti að vera sam­eig­in­legt vernd­ar­svæði allra þjóða og nýt­ing líf­ríkis í úthafi háð alþjóð­legu sam­komu­lagi. Ekki er þó útlit fyrir að svo verði í bráð og íslensk yfir­völd tala ekki með þessum hætt­i.

Vissu­lega hefur orðið árangur af sam­starfi norð­ur­slóða­ríkj­anna átta. Nægir að nefna reglu­verk um skip og sigl­ingar á norð­ur­slóð­um, sam­starf um björgun og við­brögð við meng­un­ar­slysum, marg­vís­legt vís­inda- og rann­sókna­sam­starf í sam­fé­lags- og nátt­úru­vís­indum og sam­starf um mennt­un. Um þessar mundir er unnið að því að ná sam­komu­lagi um fisk­veiðar á haf­svæðum sem enn eru að mestu lokuð vegna haf­íss. Er þá vænt­an­lega stefnt að því að þær nytjar verði sem mest sjálf­bær­ar. Loks má benda á þátt­töku sam­taka frum­byggja í Norð­ur­skauts­ráð­inu og stöðu ríkja utan heim­skauta­svæða, og all­marga sam­taka, sem áheyrn­ar­að­ila á fundum ráðs­ins. Ísland tekur við for­mennsku þess 2019 og gegnir henni til 2021. Fram að því þarf ekki aðeins að und­ir­búa starfið vel heldur líka end­ur­skoða stefnu lands­ins í mál­efnum norð­ur­slóða eins og boðað hefur ver­ið. Þá verður fram­sækni, nýsköp­un, umhverf­is­hyggja og sam­fé­lags­á­byrgð á ráða mestu um meg­in­drætt­ina.

Nátt­úr­u­nytjar og nátt­úru­vernd veg­ast á

Nýt­ing nátt­úru­auð­linda með sjálf­bærni að leið­ar­ljósi er annað þema í skýrsl­unni. Í þeim efnum er ekki allt sem sýn­ist. Allar þjóðir í Norðu­skauts­ráð­inu stefna að námu­vinnslu norðan heim­skauts­baugs, vinnslu kolefn­iselds­neytis og verð­mætra jarð­efna. Hvort tveggja er auð­vitað ósjálf­bærar nátt­úr­u­nytj­ar. Lítt dugar að blekkja sjálfan sig og aðra með því að búa til orða­leppa á borð við þann sem kín­verskur ræðu­maður not­aði á Arctic Circle 2015. Hann ræddi um “sjálf­bæra vinnslu olíu og gass” á norð­ur­slóð­um. Önnur jarð­efna­vinnsla kann að vera nauð­syn­leg í norðrinu, vegna skorts á mik­il­vægum efn­um, en hún verður þá að vera mjög var­kár, undir sér­stöku eft­ir­liti og með þátt­töku heima­manna.

Veiðimenn skammt frá Qaanaaq á N-Grænlandi.MYND: Ragnar Th. Sigurðsson.

Ráð­stefn­an Arctic Circle er stærsti sam­ræðu­vett­vangur norð­ur­slóða. Þar koma saman stjórn­mála­menn, fjár­fest­ar, full­trúar rík­is­stjórna, sam­tök áhuga­fólks, full­trúar menn­ing­ar­strauma  og vís­inda­menn. Á ráð­stefn­unni fæst ágætt, árlegt yfir­lit yfir stöðu umræðna og ákvarð­ana um sígilda mót­sögn: Auð­lind­a­nytjar og hagn­aður af þeim frammi fyrir nátt­úru­vernd og and­ófi gegn hlýnun lofts­lags og afleið­ingum þess. Á fyrstu ráð­stefnu Arctic Circle yf­ir­gnæfðu hug­myndir og stefnu­mál um hams­lausar auð­lind­a­nytjar umhverf­is­vernd­ina. Smám saman hefur staðan í umræðum og á sér­fundum breyst, nátt­úru­vernd og lofts­lags­málum í hag. Enn er þó svo að tæki­færin og gríð­ar­legur fram­tíð­ar­hagn­aður af vinnslu jarð­efna, sigl­ing­um, fisk­veiðum og mann­virkja­gerð vegur miklu þyngra en umhyggjan fyrir nátt­úru og íbú­um. Reyndar leggj­ast íbúa norð­ur­slóða víða á sveif með auð­mönnum og stór­fyr­ir­tækjum sem stefna í norð­ur. Græn­lend­ingar margir hverjir telja þessar auð­lind­a­nytjar lykil að sjálf­stæði og frum­byggja­hópar sjá þær sem leið til vel­sældar og auk­innar heima­stjórn­ar. Ein­angrun Rúss­lands á alþjóða­vísu ýtir undir sókn ráða­manna þar og stór­fyr­ir­tækja í jarð­efna­elds­neyti á landi í Síberíu og á hafi úti.

Ef ekki á illa að fara verða allir að horfast í augu við stað­reynd: Engar nátt­úr­u­nytjar sem herða á hröðum og hættu­legum lofts­lags­breyt­ingum af manna völdum mega í raun fara fram á norð­ur­slóð­um. Það sama á að gilda þar og ann­ars staðar í heim­in­um: Sér­hver aðgerð sem minnkar losun gróð­ur­húsa­loft­teg­unda (GHL) á að ganga fyrir auk­inni ásókn í jarð­efni og mann­virkja­gerð. Ósjálf­bær orku­öflun (kol, olía og gas) í norðri má aðeins fara fram til þess að afla íbú­unum nauð­syn­legrar orku á meðan sú sjálf­bæra er ekki í boði á nær­liggj­andi land­svæð­um. Vinda verður ofan af ósjálf­bærri orku­öflum í norðr­inu eins fljótt og auðið er. Sam­tímis verður að tryggja næga orku og láta nýsköpun snú­ast um orku­öflun með vist­vænum hætti: Vindi, sól­geisl­un, jarð­varma, vatns­afli og sjáv­ar­orku, t.d. öldu­virkj­un­um. Löngu er kunn­ugt að við náum hvergi nærri að draga úr hlýnun lofts­lags og snúa þró­un­inni við nema að leyfa 2/3 hlutum þekktra kolefn­isauð­linda að liggja kyrr­ar.

Nefnd um norð­ur­slóða­mál

Eflaust kann­ast fáir les­endur þessa pistils við þá alþjóða­nefnd þings­ins sem oft gengur undir heit­inu Þing­manna­nefnd um norð­ur­slóða­mál eða Þing­manna­ráð­stefna um norð­ur­skauts­mál. Í henni sitja jafnan þrír þing­menn. Nú eru það Njáll Trausti Frið­berts­son (S), Óli Björn Kára­son (S) og höf­undur grein­ar­innar (VG) sem er for­maður henn­ar. Nefndin á sér langa sögu og var stofnuð 1994. Á fyrstu árum sínum vann þing­manna­nefndin ötul­lega að stofnun Norð­ur­skauts­ráðs­ins. Þarna varð um leið til sam­starfs­vett­vangur þing­manna aðild­ar­ríkja Norð­ur­skauts­ráðs­ins, auk Evr­ópu­þings­ins, og er hópnum ætlað að hafa áhrif á stefnu og störf Norð­ur­skauts­ráðs­ins. Ráðið sjálft er skipað full­trúum fram­kvæmda­valds­ins og á æðsta stigi eru það þá utan­rík­is­ráð­herrar land­anna. Með þing­manna­starf­inu er aug­ljós­lega verið að brúa mærin á milli lög­gjafans og fram­kvæmda­valds­ins. Áheyrn­ar­full­trúar frá Norð­ur­landa­ráði og Vest­nor­ræna ráð­inu eru við­staddir alla vinnufundi og ráð­stefn­ur. Á þessu ári eru þar Stein­grím­ur J. Sig­fús­son  (VG) frá Norð­ur­landa­ráði og  Bryn­dís Har­alds­dóttir (S) frá Vest­nor­ræna ráð­inu.

Annað hvert ár (2017) hitt­ast for­menn lands­nefnda og aðrir full­trúar þrisvar sinnum sem stjórn­ar­nefnd. Þá er farið yfir störf lands­nefnda og mótuð stefna fyrir ráð­stefnu sem haldin er annað hvert ár (næst 2018 í Finn­land­i). Á ráð­stefnu­ár­inu hitt­ist stjórn­ar­nefndin a.m.k. tvisvar en meg­in­þung­inn er á ráð­stefnu þar sem allar lands­nefndir hitt­ast sem og aðrir full­trú­ar. Þá er gengið frá sam­eig­in­legum álykt­unum og sam­þykktum þing­manna land­anna. Með þær fer for­maður stjórn­ar­nefndar á fund Norð­ur­skauts­ráðs­ins og leggur fram til umfjöll­unar og áhrifa. Nú er for­maður stjórn­ar­nefnd­ar­innar norskur, Erik Sivert­sen, og eins manns skrif­stofa hennar er í Helsinki. Á ráð­stefn­una mætir einnig hópur sér­fræð­inga frá rík­is­stjórn­um, háskóla­stofn­unum og félaga­sam­tökum sem láta sig mál­efni norð­urs­ins varða. Helstu verk­efni í sam­starfi þing­manna­nefnd­anna lúta að sjálf­bærri þróun og umhverf­is- og nátt­úru­vernd. Sér­stök áhersla er einnig lögð á varð­veislu menn­ing­ar­arf­leifðar og lífs­hátta íbúa norð­urs­ins, eink­an­lega frum­byggja, sem og á aukna efna­hags­lega og félags­lega vel­ferð í byggðum og bæj­um. Ár hvert er lögð fram á Alþingi skýrsla þing­manna­nefnd­ar­inn­ar. Skýrslu fyrir árið 2016 má finna hér:. Þar koma fram áherslur okkar á liðnu ári, svo sem á sjáv­ar­nytjar, kynja­jafn­rétti og ferða­þjón­ustu. Á þessu ári hafa bæst við lofts­lags­mál og nýsköpun svo eitt­hvað sé nefnt. Ef marka má við­töl mín við ýmsa erlenda þing­menn á árinu hafa áherslur þing­manna­ráð­stefn­unn­i  hverju sinni skilað sér inn í stefnu Norð­ur­skauts­ráðs­ins. Þá er vel af stað far­ið.