Hvað lærum við af 19. júní?

Föstudaginn nítjánda júní fögnuðum við Íslendingar merkum áfanga í lýðræðis- og jafnréttisþróun á Íslandi, hundrað ára afmæli kosningaréttar kvenna og margra karla. Þegar fagnað er slíkum áfanga skiptir máli að velta því fyrir sér hvað skilaði þessari róttæku breytingu og löngum og ströngum aðdraganda hennar.

John Stuart Mill skrifaði fræga bók sína um Kúgun kvenna 1869 en hún kom út á íslensku aldamótaárið 1900. Þar rökstuddi Mill að kúgun kvenna hamlaði framför mannkynsins og koma yrði á fullkomnum jöfnuði milli kynjanna þannig að hvorugt hefði nokkur forréttindi eða völd og hvorugt yrði útilokað með lögum frá nokkru því sem hitt hefði. Gallinn væri að kúgun kvenna ætti rót í sterkum og rótgrónum tilfinningum og þeir sem létu stjórnast af þeim tækju engum rökum. Þess vegna gæti þessi barátta tekið tíma.

Réttindabarátta íslenskra kvenna fékk byr undir báða vængi í gegnum kvennahreyfingar nágrannalandanna og gagnrýnin skrif í anda Mills. Bríet Bjarnhéðinsdóttir fór þar fremst í flokki en hún sagði í frægum fyrirlestri að það væri hinn „þröngsýni og heimskulegi dómur fjöldans“ sem stæði í vegi fyrir réttindabaráttu kvenna enda þætti það „ókvenlegt“ ef konur hefðu sjálfstæðar skoðanir, framfylgdu þeim og sæktu fundi svo dæmi sé tekið. Kvenréttindabylgjan hafði enn fremur jákvæð áhrif á réttindi þeirra karla sem ekki höfðu heldur kosningarétt árið 1915 en samtakamáttur stéttabaráttunnar hafði lítt numið land. Skömmu síðar voru vinstri flokkarnir stofnaðir á Íslandi, þeir karlar sem bjuggu við undirokun auðvaldsins fengu málsvara og baráttumenn verkalýðsins höfðu fengið kjósendur.

Kosningarétturinn var ekki það eina sem breytti stöðu kvenna. Samtakamáttur kvenna hefur haft gríðarleg áhrif í okkar samfélagi og margir áfangar náðst. Menntun kvenna er einn þeirra. Frelsi kvenna til að ráða yfir líkama sínum er annar áfangi sem við erum enn að berjast fyrir. Þó að margir áratugir séu síðan Katrín Thoroddsen læknir og alþingismaður flutti útvarpserindi undir yfirskriftinni Frjálsar ástir árið 1931 þar sem hún kynnti landsmönnum getnaðarvarnir þá stendur sú barátta enn eins og sjá má á „brjóstabyltingunni“ og þeirri umræðu sem skapast hefur um kynbundið ofbeldi meðal kvenna sem nú koma fram og rekja sögu sína.

Margir líta fyrst og fremst á það sem góða skemmtun að rifja upp þessa sögu og gjarnan hlær fólk þegar það rifjar upp þröngsýnan dóm fjöldans. En staðreyndin er sú sama nú og þá að þegar sækja þarf réttindi sem draga óhjákvæmilega úr forréttindum annarra, gerist það sjaldan baráttulaust. Slík barátta er aldrei sársaukalaus og getur aldrei orðið samkvæmt dagskrá ráðamanna á hverjum tíma.

Hlutverk stjórnmálanna á hverjum tíma hlýtur að vera að standa með þeim sem eiga undir högg að sækja í samfélaginu og tryggja rétt hvers og eins til að taka þátt og móta samfélag okkar, hvort sem eru konur eða karlar, fatlað fólk eða ófatlað, börn eða gamalmenni. Að skapa þekkingu, umhverfi og aðstæður fyrir umbyltingar í átt að auknu félagslegu réttlæti.

Munum eftir því þegar við ræðum tóman túlkunarsjóð heyrnarlausra, byggingareglugerð sem tryggir aðgengi fatlaðra, upphæð elli- og örorkulífeyris, kynbundinn launamun og margt annað: við stígum ekki skref í rétta átt með því að sætta okkur við stöðu mála heldur snýst baráttan um betra samfélag og samræðuna sem skilar okkur áfram veginn þó að stundum finnist fólki sú samræða óþægileg og erfið. Líklega verður hinu eilífa frelsisstríði sem snýst um jafnan rétt okkar allra aldrei lokið en um það snúast þeir almannahagsmunir sem stjórnmálamönnum er trúað fyrir.

Katrín Jakobsdóttir