Ræða Katrínar á eldhúsdegi

Herra forseti, kæru landsmenn.

Við Íslendingar eigum fjölmargt sameiginlegt. Núna eigum við víkingaklappið og lopapeysuna, heimsmet í fésbókarnotkun, allir yfir 35 ára aldri eiga skelfilega bernskuminningu um sjónvarpsmyndina um Rauðhærðu afturgönguna í sjónvarpshúsinu, við erum alræmd fyrir að horfa saman á Söngvakeppnina á hverju vori, engum dettur í hug að leiða áramótaskaupið hjá sér, við þykjumst flestöll kunna textann þegar Stál og hnífur er tekinn í partýjum og já, okkur finnst langflestum gaman að hlusta á ABBA.

Samfélag okkar stendur um margt sterkum fótum. Við erum í þeirri öfundsverðri stöðu að við höfum margt að gefa.

Annars staðar í heiminum eru börn myrt í stórum stíl. Það er búið að geisa stríð í Sýrlandi síðan 2011. Óbreyttir borgarar hafa fallið svo skiptir hundruðum þúsunda. Tugir þúsunda barna hafa verið myrt. Tugir milljóna barna eru á flótta.

Þetta er flóttafólkið, fólkið sem flýr sprengjur og óhugnað sem við getum sem betur fer fæst ímyndað okkur. Þetta er fólkið sem einhverjir eru svo hræddir við að þeir tala um að loka landamærum og afnema mannúð. Mannúð og kærleika sem okkur finnst mörgum að eigi að vera kjarni okkar samfélags, vera kjarni þess sem við erum.

Það eru 65 milljónir manna á flótta. Helmingur þeirra er börn. Þessi börn hafa ekkert til þess unnið að vera svipt framtíð sinni. Þetta gætu verið börnin okkar.

Við getum hjálpað fleirum en við gerum núna og við eigum að hjálpa fleirum en við gerum núna.

Sumir tala um að innflytjendur ógni velferðarkerfinu okkar. Sú skoðun stangast beinlínis á við staðreyndir, byggist ekki á neinum raunverulegum gögnum. Það er ekki þannig að hér búi svo margir að fleiri komist ekki fyrir. Hér eru nefnilega næg tækifæri til að byggja upp og gera betur. En það er spurning hvaða stefnu við ætlum að taka sem samfélag til þess.

Við hlustum hér á hæstvirta ráðherra sem hafa fyllst mikilli bjartsýni rétt fyrir kosningar. Og eru meira en tilbúnir að eigna sér allan heiður að því. Allt hafi byrjað að vera frábært þegar þessi ríkisstjórn var mynduð í frægu sumarbústaðapartýi 2013 og síðan hafi allt gengið upp.

En það var ekki þannig. Auðvitað er margt frábært á Íslandi. Til að mynda íþróttafólkið okkar, listafólkið okkar, sundlaugarnar, norðurljósin, fossarnir og fjöllin, heilbrigðisstarfsfólkið og kennararnir, frumkvöðlarnir, rútubílstjórarnir, fiskverkafólkið – í stuttu máli fólkið og landið er frábært. Og margt hefur lagst á gæfusveif með okkur Íslendingum. Samstillt átak margra hefur gert það að verkum að margir hafa það betra nú en fyrir nokkrum árum.

En samt er fólk ekki sátt. Af hverju?

Í fyrsta lagi af því að það hefur ekki verið komið heiðarlega fram. Og enginn er ánægður þegar hann sér ráðamenn fara með blekkingar og ósannindi..

Og í öðru lagi að þó að ríkisstjórninni hafi tekist að gera marga hluti vel og þrátt fyrir góða stöðu efnahagsmála í ýmsu tilliti er almenningur ekki ánægður af því að efnahagsbatanum hefur ekki verið skipt jafnt. Fólki finnst ekki að réttlætið hafi ráðið för. Af því að enn teljast meira en 6000 börn á Íslandi líða skort. Af því að við heyrum af fólki sem verður að neita sér um læknisþjónustu og lyf vegna þess að það á ekki fyrir þeim. Af því að enn eru stórir hópar aldraðra og öryrkja sem fá 180 þúsund krónur á mánuði og geta með engu móti náð endum saman. Af því að unga fólkið okkar sér það svart á hvítu að kjör þess á Íslandi nú eru verri en þau voru hjá ungu kynslóðinni fyrir þrjátíu árum.

Fólk er ekki sátt því að batanum hefur ekki verið skipt jafnt.

Kjör hinna verst stöddu hafa ekki verið nægjanlega bætt. Tillögur um kjarabætur til öryrkja og aldraðra voru felldar við afgreiðslu síðustu fjárlaga. Nú á lokametrum fráfarandi ríkisstjórnar koma tillögur um kerfisbreytingar fyrir aldraða en þar sitja verst stöddu hóparnir enn eftir.

Tækifærin hafa ekki verið nýtt til að hefja raunverulega sókn. Sama hvað talað er um fleiri krónur í heilbrigðiskerfið þá drógust útgjöld til heilbrigðismála saman sem hlutfall af vergri landsframleiðslu milli áranna 2014 og 2015. Það er eini raunverulegi mælikvarðinn sem hægt er að taka mark á og hann sýnir að heilbrigðiskerfið hefur ekki fengið að njóta batans og það á  sama tíma og meira en 86 þúsund Íslendingar skrifuðu undir áskorun um að þetta hlutfall ætti að fara upp en ekki niður.

Það er ekki eina undirskriftasöfnunin sem ekki var hlustað á því það  var önnur slík gegn því að lækka veiðigjöld. Þau voru hins vegar lækkuð samviskusamlega og arðgreiðslur hækkuðu á móti – þrátt fyrir 35 þúsund undirskriftir í það skipti.

Og matarskatturinn fór upp. Vaxta- og barnabætur fóru niður.

Samþykkt var stefna um að fjárveitingar á hvern háskólanema skyldu ná meðaltali OECD-ríkjanna 2016 og meðaltali Norðurlandanna 2020. Allir fögnuðu því. Ríkisstjórnin samþykkti ríkisfjármálaáætlun þar sem boðað var að þessu markmiði yrði náð enekki með fleiri krónum heldur með því að fækka nemendum.

Sama virðist vera uppi á teningnum í framhaldsskólum landsins þar sem talað er um framlög á nemanda og því sleppt að ræða að girt hafi verið fyrir aðgang 25 ára og eldri að bóklegu framhaldsskólanámi og einhliða ákvörðun verið tekin um að stytta framhaldsskólanám án þess að kallað hafi verið eftir því úr grasrótinni og þvert á öll sjónarmið um faglegt frelsi og sjálfstæði. Og þetta kom frá flokknum sem kennir sig við frelsi.

En týndu tækifærin snúast ekki einungis um hvernig stjórnvöld hafa vanrækt að byggja upp samfélagsstoðirnar okkar. Þó að Ísland hafi fullgilt Parísarsáttmálann sem er mikilvægt skref í baráttunni við loftslagsbreytingar liggur enn engin aðgerðaáætlun fyrir um hvernig við ætlum að ná þeim markmiðum sem við höfum skuldbundið okkur til að uppfylla. Hvernig ætlum við að verða kolefnishlutlaust samfélag? Hvers vegna er ekki löngu búið að kalla okkur öll til, stjórnmálaflokka, verkalýðshreyfinguna, atvinnulífið, umhverfisverndarsamtök, sveitarfélög til að ná saman um þjóðarsátt um það hvernig við ætlum af fullri alvöru að takast á við alvarlegustu ógn samtímans sem getur breytt öll um umhverfi barna okkar og barnabarna?

Og hvernig ætla stjórnmálin að uppfylla þann vilja þjóðarinnar sem birtist í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2012 þar sem meirihluti landsmanna lýsti þeim vilja að byggja nýja stjórnarskrá á tillögum stjórnlagaráðs? Það er skylda okkar að leggja fram tillögur um hvernig við ætlum að ljúka því ferli þannig að endurskoðun stjórnarskrárinnar verði lokið. En því miður hafa tækifærin þar líka farið forgörðum á þessu kjörtímabili.

En ekki aðeins er þetta ríkisstjórn hinna týndu tækifæra.

Þetta er líka ríkisstjórnin sem ætlaði sér að setja alls konar heimsmet. Fyrst sagðist hún hafa sett heimsmet í skuldaleiðréttingum sem voru þó kannski frekar sýslumet ef miðað var við það sem var lofað fyrir kosningar. Það sem situr eftir er að þessi ríkisstjórn á eitt heimsmet eða að minnsta kosti Evrópumet og það er fjöldi ráðherra í Panama-skjölum.

Og það var réttlætt með því að einhvers staðar yrði ríka fólkið að geyma peningana sína. Er þetta fólkið sem ætlar sér að takast á við skattaskjólin?

En ef fólk er ósátt í raun við að stoðirnar hafi verið vanræktar, innviðirnir, allt það sem við eigum saman, og að hafa verið blekkt í ofanálag, þá hefur það tækifæri til að breyta stöðunni nú í haust.

Við getum nýtt tækifærið sem er framundan. Nú þarf að kjósa til valda og áhrifa fólk sem eru reiðubúið að skattleggja fjármagnið en ekki fólkið og tryggja að þeir fjármunir nýtist til að jafna kjörin, bæta kjör aldraðra og öryrkja, létta gjaldtöku í heilbrigðiskerfinu og styrkja rekstur sjúkrahúsanna, heilbrigðisstofnana út um land og hinnar opinberu heilsugæslu.

Veljum þá sem vilja byggja upp framhaldsskóla og háskóla og skapa þannig tækifæri fyrir framtíðina. Hér þarf fjölbreyttara atvinnulíf sem byggist á því að við fólk skapi sín eigin tækifæri og þess vegna þarf að efla nýsköpun og rannsóknir.

Verðmætasköpun í atvinnulífinu er nefnilega lykilþáttur fyrir samfélagið. Hins vegar er því stundum haldið fram að verðmætasköpun í atvinnulífinu sé undirstaða þess að við getum haft alvöru menntakerfi og velferðarkerfi og að þessi kerfi séu einber peningahít. En er það svo? Vissulega hentar ákveðnum hagsmunum að segja að annars vegar sé um þá að ræða sem skapa, hins vegar þá sem þiggja, en það er vægast sagt einföldun. Hér á sér stað víxlverkun. Sterkt atvinnulíf er undirstaða öflugs menntakerfis og velferðarkerfis. Sterkt menntakerfi og sterkt velferðarkerfi er undirstaða öflugs atvinnulífs.

Hér eins og ávallt verðum við að spyrja okkur hvers konar samfélag við viljum vera.

Við viljum ekki vera samfélag þar sem 6000 börn líða einhvers konar skort í landi sem telst hið ellefta ríkasta í heiminum. Og já, við höfum líka efni á að taka á móti fleiri meðbræðrum og systrum okkar sem flýja hörmuleg stríð. Það er hægt að hjálpa okkar fólki án þess að loka dyrunum fyrir öðrum. Veljum þau stjórnmálaöfl sem eru reiðubúin í það verkefni.

Kjósum það fólk sem treystir sér til að leggja fram raunverulegar hugmyndir um hvernig við ljúkum stjórnarskrárbreytingum og eru reiðubúin til að leggja allt í sölurnar til að Ísland geti tekist á við stærstu áskorun samtímans, loftslagsbreytingar.

Kæru landsmenn.

Einhvern tíma var sagt að þegar öllu væri á botninn hvolft væri traust efnahagsstjórn stærsta velferðarmálið. Það reyndist rétt. Rúmu ári seinna var Ísland nánast á hausnum með skelfilegum afleiðingum fyrir alla okkar mikilvægu samfélagslegu innviði. Gallinn á þessari traustu efnahagsstjórnun var að einmitt  var skorið niður á mikilvægum stofnunum eins og Landspítalanum en útgjöld aukin í alls kyns önnur verkefni án þess að skýr forgangsröðun væri fyrir hendi. Réttlæti var ekki haft að leiðarljósi. Og hvar erum við stödd nú? Tekjustofnar ríkisins hafa verið veiktir og opinberum fjármunum eytt með sérkennilegum hætti – til dæmis til að lækka skuldir tekjuhæstu hópa samfélagsins á meðan fátækasta fólkið situr eftir og innviðirnir eru í órækt. Þetta er ekki traust efnahagsstjórn, ekki nú frekar en þá.

Þess vegna er tækifærið framundan mikilvægt. Tækifæri til að velja annars konar efnhagsstjórn þar sem ábyrg ríkisfjármálstefna fer saman við markmið um jöfnuð, umhverfisvernd og lýðræði. Tækifæri til að veðja á framtíð þar sem allir leggja til samfélagsins með réttlátum hætti og við höldum áfram að rækta allt þetta dýrmæta sem við eigum saman. Það held ég að sé góð framtíð. Og við eigum ekki að láta segja okkur að sú framtíð sé óraunhæf. Við getum einmitt látið hana verða ef við gerum það saman.

Góðar stundir.