Ræða Katrínar Jakobsdóttur

Ræða Katrínar Jakobsdóttur í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra á Alþingi 24. janúar 2017.

 

Virðulegi forseti, góðir landsmenn.

 

Ég vil byrja á því að taka undir með hæstvirtum forsætisráðherra um þann samhug og samstöðu sem þjóðin hefur sýnt að undanförnu eftir að ung kona var svipt framtíð sinni með óhugnanlegum hætti. Við skulum öll standa saman gegn ofbeldi og tryggja að unga fólkið okkar fái að eiga framtíð sína í friði.

 

Víða eru blikur á lofti í heiminum, víða er ófriðlegt og víða hafa kosningaúrslit komið mörgum í opna skjöldu. Þau endurspegla vaxandi gjá milli ólíkra hópa í samfélögum vestan hafs og austan og sýna að hægt er að bregðast við með ólíkum hætti.

 

Stjórnmálamenn geta nefnilega gert hvorttveggja. Þeir geta byggt múra eða þeir geta byggt brýr. Ég segi að við eigum að byggja brýr. En til þess þarf að takast á við hin raunverulegu stóru verkefni:
Þau eru að tryggja jöfnuð og þar með félagslegan stöðugleika. Þau eru að tryggja raunverulegar aðgerðir gegn loftslagsbreytingum og hlýnun jarðar.

Þau eru að undirbúa vinnumarkaðinn á Íslandi til að takast á við tækniþróun sem getur gerbreytt honum hér eins og annars staðar.

Öll kalla þessi verkefni á raunverulegar kerfisbreytingar.

 

Sú ríkisstjórn sem nú hefur tekið við er ekki ríkisstjórn utan um slíkar breytingar. Það segir sína sögu að hæstvirtur forsætisráðherra ákvað að vitna í Tómas Guðmundsson og kvæði hans frá fjórða áratug síðustu aldar. Stjórnarsáttmálinn er í besta 1920-stíl og undirritaður af þremur karlmönnum þrátt fyrir batnandi kynjahlutföll á þingi.

 

Valdamisrétti kynjanna birtist nefnilega ekki aðeins í hausatalningu á þingmönnum heldur líka því hvar konur eru í forystu.

Kynning fjármálaráðherra á ríkisfjármálastefnu nýrrar stjórnar er sömuleiðis íhaldssöm. Sú ríkisstjórn sem nú hefur tekið við boðar nefnilega íhaldssama stefnu – sem má kalla jafnvægi en líka kyrrstöðu

 

Ætlunin er að fresta nauðsynlegri eflingu velferðar- og menntakerfis. Það á ekki að byggja meira upp en rúmast innan hagsveiflunnar. Það má alls ekki afla tekna til að byggja upp aðþrengt velferðarkerfi, heilbrigðiskerfi og menntakerfi. Hæstvirtur forsætisráðherra kvittar undir þetta í ræðu sinni hér: Fjármagnið er af of skornum skammti. Hins vegar, segir ráðherrann, þarf að gera eitthvað í þeim hughrifum að samfélagssáttmálinn um tryggt aðgengi að heilbrigðisþjónustu hafi brostið.
Hughrifin, ágætu landsmenn, birtast líklega í undirskriftum 86 þúsund Íslendinga sem kröfðu stjórnmálamenn um aukin framlög til heilbrigðismála. Hughrifin birtast í því að greiðsluþátttaka sjúklinga er umtalsvert meiri hér en annars staðar á Norðurlöndum á sama tíma og fjármuni skortir til að tryggja mönnun og viðunandi aðstæður. Og ætli það skapi ekki líka ákveðin hughrif að í tíð núverandi hæstvirts forsætisráðherra í fjármálaráðuneytinu lækkaði skattbyrðin á tekjuhæstu hópana en þyngdist á aðra hópa. Þetta myndu sumir reyndar kalla staðreyndir fremur en hughrif.

 

Virðulegi forseti.

 

Íslendingar vita að betur hefur árað í efnahagslífinu að undanförnu og margir hafa það betra nú en fyrir nokkrum árum. Slík staða skapar í senn sóknarfæri en felur líka í sér margar áskoranir, eins og forsætisráðherra sagði réttilega. En stjórnun efnahagsmála snýst ekki aðeins um þá áskorun að viðhalda góðu ástandi.

 

Hún snýst líka um að móta stefnu til framtíðar þannig að við hlúum að okkar atvinnugreinum og tryggjum að þar sé skýr sýn en ekki togað í ólíkar áttir. Það er áskorun að vinna með stærstu útflutningsgrein okkar um þessar mundir, ferðaþjónustunni, tryggja tekjustofna til uppbyggingar innviða og stefna að umhverfisvænni ferðaþjónustu sem uppfyllir metnaðarfull loftslagsmarkmið og byggir á vernd einstakrar náttúru.

 

En það er líka hægt að bíða bara og sjá, leyfa landeigendum að innheimta alls kyns gjöld þvert á náttúruverndarlög og bíða eftir að tröllin komi þrammandi niður úr fjöllunum, öll sem eitt, og sæki framlág um störf í ferðamannaiðnaðinum, svo að vitnað sé í skáld frá 21. öldinni.

 

Það er áskorun að tryggja að efnahagsbatinn skili sér til allra hópa en ekki aðeins ríkustu hópanna í samfélaginu — þó að stuðningur við ríkisstjórnina sé mestur í þeim hópum. Það er áskorun að tryggja lýðræði í stað auðræðis. Og það er full ástæða til að leiðrétta stöðu tekjulægstu hópanna, ekki síst eftir að síðasta ríkisstjórn ákvað að gefa tekjuhæstu hópunum milljarðatugi úr ríkissjóði – á sama tíma og kannanir sýna okkur að sex þúsund börn teljast búa við efnislegan skort í okkar ríka samfélagi.

 

Til að tryggja jöfnuð og félagslegan stöðugleika, þarf vissulega að ráðast í kerfisbreytingar; skattleggja fjármagnið og létta skattbyrðinni af tekjulægstu hópunum. Þar væri hægt að byrja á sjúklingasköttunum sem eru hærri hér en annars staðar. Um leið væri hægt að afla aukinna tekna af þeim sem mest hafa á milli handanna.

 

Ef aðhald er sett á útgjöld í velferðarmálum í stað þess að hækka skatta á auðmenn er í raun verið að hækka álögur á venjulegt fólk fremur en þá ríkustu. Því það er í velferðina sem venjulegt fólk sækir sín verðmæti. Og ímyndum okkur ekki að hér sé ekki misskipting eins og annars staðar í hinum vestræna heimi.

 

Hér eru það ríkustu tíu prósentin sem eiga þrjá fjórðu alls auðs samkvæmt tölum frá 2012 — og ekki er ólíklegt að skattalækkanir og leiðréttingar síðustu þriggja ára hafi aukið enn á þá misskiptingu. Ekki lítur út fyrir breytingar á því sviði. Hér er boðað að staðinn verði vörður um þennan ójöfnuð.

 

Félagslegur stöðugleiki mun líka skipta miklu ef við ætlum að takast á við þær tæknibreytingar sem munu á næstu árum og áratugum gerbreyta vinnumarkaðnum eins og við þekkjum hann. Og þar þarf að hafa í huga réttindi launafólks, aukna menntun og bætt kjör.

 

Það kallar á aukna fjárfestingu í menntun – þannig að við náum að standa undir okkar eigin samþykktu stefnu um að fjárframlög til háskólanna nái OECD-meðaltalinu og í framhaldinu meðaltali Norðurlandanna, þannig að framhaldsskólarnir okkar geti opnað dyr sínar fyrir öllum aldurshópum og tryggt fjölbreytt nám sem mætir þörfum nemenda en er ekki rígbundið niður í einingafjölda eins og ákveðið var á síðasta kjörtímabili. Þarna eru ekki heldur boðaðar miklar breytingar nema þá helst rætt um fjölbreytt rekstrarform sem þýðir á mannamáli aukinn einkarekstur og útvistun sem enginn áhugi er á meðal almennings en þeim mun meira meðal forkólfa Samtaka atvinnulífsins og þessarar ríkisstjórnar Samtaka atvinnulífsins.

 

Ég leyfi mér þó að lýsa stuðningi við nýjan sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sem hefur sagt að ekki verði sett lög á verkfall sjómanna enda muni slík ráðstöfun ekki vera líklega til að skapa sátt um greinina – ég er hjartanlega sammála hæstvirtum ráðherra um það.
Og vonir eru bundnar við nýjan umhverfisráðherra sem hefur boðað aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Við treystum því að mjög fljótlega komi fram tímasett aðgerðaáætlun í loftslagsmálum sem miði við hið minnsta 40% samdrátt í losun fyrir 2030 – væntanlega eiga markmið Íslands að vera metnaðarfyllri en sameiginlegt markmið ESB – og að ráðherra taki höndum saman við þingmenn Vinstri-grænna um að nýjum miðhálendisþjóðgarði verði komið á fót. Við þingmenn Vinstri-grænna munum styðja ráðherrann til allra góðra verka í þeim málaflokki.

 

En eins og við vitum öll þá mun þurfa kerfisbreytingar til að ná raunverulegum árangri í loftslagsmálum. Spurningin er hvort ríkisstjórnin sem virðist svo furðulega íhaldssöm mun komast í gegnum það því að í loftslagsmálunum þurfa öll ráðuneyti og allar stofnanir að vinna saman og þar mun mikið reyna á forystu ríkisstjórnarinnar.

 

Góðir landsmenn.
Kerfisbreytingar voru orð síðustu kosningabaráttu. Heilir flokkar voru stofnaðir um slíkar breytingar í sjávarútvegsmálum og landbúnaðarmálum sem og Evrópusambandsaðild. Þessir sömu flokkar eru mættir í ríkisstjórn sem fyrst og fremst mótast af stefnu Sjálfstæðisflokksins — allt á réttri leið sagði hann í síðustu kosningabaráttu og nánast endurprentar stefnuskrá sína í stjórnarsáttmálanum. Kerfisbreytingar bíða betri tíma.

 

Ekki er hægt að gera allt í einu, segir nýr fjármálaráðherra, enda er framtíðin löng. Manni kemur í hug frasinn Róm var ekki byggð á einum degi, sem ráðherrann í sjónvarpsþættinum Já ráðherra var vanur að grípa til eftir að hafa hlýtt á góð ráð embættismanna. Áður en hann varð ráðherra hafði hann einmitt verið ritstjóri blaðsins Reform (sem við getum þýtt sem ‘Kerfisbreytingar’).

 

Þjóðaratkvæðagreiðsla um ESB sem sett var á dagskrá fyrir kosningar verður allt í einu að bíða eftir því að rykið setjist eftir Brexit. Skyndilega er Róm ekki byggð á einum degi og menn vitna í Tómas Guðmundsson í leit að innblæstri. Tómas Guðmundsson orti raunar fleira, til dæmis þetta: „Og satt er það að stundum hef ég þurft / á öllu mínu ístöðuleysi að halda“. Einhvern veginn komu mér þessi orð í hug þegar nýr stjórnarsáttmáli birtist eftir margra mánaða tal sumra stjórnarflokkanna um kerfisbreytingar. Nokkurn veginn kerfisbreytingalaus.

 

Góðir landsmenn.

 

Við, sem sitjum á Alþingi, erum öll fulltrúar almennings. Þess vegna er meginverkefni okkar að tryggja að allir í samfélaginu séu á sama báti og hafi tækifæri til að njóta alls þess sem samfélagið hefur upp á að bjóða. Þannig stuðlum við að félagslegum stöðugleika, samkennd og bættum lífsgæðum.

 

Við þurfum hins vegar ríkisstjórn sem horfist í augu við framtíðina, þótt hún sé löng, og er reiðubúin til þess að ráðast í nauðsynlegar aðgerðir til að bæta lífskjör allra til framtíðar. Kerfum sem standa vörð um forréttindi þarf nefnilega að breyta, góðir landsmenn, og til þess þarf öðruvísi ríkisstjórn en þá sem nú hefur tekið við.

 

Eitt er þó það verkefni sem við ættum öll að geta sameinast um sem hér sitjum þó ekki séum við sammála um þetta. Og það er að byggja brýr.

 

Á hverjum degi hittum við brúarsmiði. Strætóstjórinn sem heilsar öllum og minnir mann á að öll njótum við virðingar í bílnum hans. Leikskólakennarinn sem leysir úr vanda ólíkra barna með ólíkan bakgrunn. Fólk sem hingað kemur frá öðrum löndum, jafnvel á flótta, en kennir okkur hér svo ótal margt og gerir líf okkar fjölbreyttara og betra. Þjóðarleiðtogar sem auka skilning milli ólíkra þjóða. Þingflokksformenn sem leysa hnúta en herða þá ekki. En við hittum líka þá sem smíða múra. Sem alltaf vilja loka sig inni og breyta engu. Og nú er það eitt mikilvægasta verkefni stjórnmálanna að leggja brúarsmiðunum lið óháð því hvar við stöndum í flokki. Ég vona að það geti í það minnsta orðið okkar sameiginlega verkefni.