Steinar Harðarson skrifar:
Evrópusambandið (ES) er einstakt samstarfsverkefni þjóða sem byggir ekki aðeins á efnahagslegri samvinnu heldur einnig á sameiginlegum gildum um lýðræði, mannréttindi, félagslegt réttlæti og vernd umhverfisins. Frá stofnun þess hefur sambandið þróast úr efnahagsbandalagi ( European Coal and Steel Community, ECSC stofnað 1951/1952) í víðtækt samfélag ríkja sem leitast við að tryggja íbúum sínum öryggi, velferð og jöfn tækifæri.
Grundvöllur Evrópusambandsins er virðing fyrir mannhelgi og mannréttindum. Með sáttmálum sínum og löggjöf hefur sambandið sett ríkar kröfur um vernd einstaklingsins gegn mismunun, kúgun og misbeitingu valds. Mannréttindasáttmáli Evrópu tryggir meðal annars rétt til friðhelgi einkalífs, tjáningarfrelsis, trúfrelsis, jafnréttis kynjanna og verndar gegn mismunun á grundvelli kynþáttar, þjóðernisuppruna, trúar, lífsskoðunar, fötlunar, skertrar starfsgetu, aldurs, kynhneigðar, kynvitundar, kyneinkenna, kyntjáningar eða annarra persónueinkenna. Sem dæmi um mannhelgisáherslur sambandsins eru dauðarefsingar óheimilar innan aðildarríkjanna.
Hagsmunir almennings
Evrópusambandið hefur einnig orðið leiðandi afl í neytendavernd. Neytendur innan sambandsins njóta víðtækra réttinda sem ætlað er að tryggja öryggi vöru og þjónustu, skýrar upplýsingar um verð og skilmála, rétt til að skila vörum sem keyptar eru á netinu og vernd gegn ósanngjörnum viðskiptaháttum. Nefna má CE-merkingu vöru sem á að tryggja öryggi og hollustu. Evrópusambandið hefur sett ýmsa varnagla gegn ofurvaldi alþjóðlegra fyrirtækja í netheimi með það að markmiði að tryggja hagsmuni neytenda. Löggjöf sambandsins hefur jafnframt styrkt persónuvernd með almennu persónuverndarreglugerðinni (GDPR), sem hefur orðið fyrirmynd víða um heim.
Á sviði vinnuverndar og réttinda launafólks hefur Evrópusambandið markað sér skýra stefnu. Sambandið hefur sett lágmarksreglur um öryggi og heilbrigði á vinnustöðum, vinnutíma, vinnu barna og unglinga, orlof, foreldraréttindi og vernd starfsmanna gegn mismunun og óréttmætri meðferð. Markmiðið er að tryggja að samkeppni milli fyrirtækja byggist ekki á því að skerða réttindi starfsfólks heldur á nýsköpun, framleiðni og gæðum.
Umhverfisvernd er meðal mikilvægustu verkefna Evrópusambandsins. Sambandið hefur sett sér metnaðarfull markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda, aukna notkun endurnýjanlegrar orku og vernd náttúru og líffræðilegrar fjölbreytni. Með Græna sáttmálanum (European Green Deal) stefnir ES að kolefnishlutleysi fyrir miðja öldina. Umhverfislöggjöf sambandsins hefur haft mikil áhrif á vatnsvernd, loftgæði, úrgangsmál og náttúruvernd um alla Evrópu.
Stuðningur við brothættar byggðir
Eitt af einkennum Evrópusambandsins er áhersla þess á samstöðu milli svæða. Í gegnum samheldnissjóði og byggðaþróunarsjóði veitir sambandið umfangsmikinn stuðning til svæða sem standa höllum fæti vegna landfræðilegrar legu, fólksfækkunar eða efnahagslegra áskorana. Markmiðið er að draga úr ójöfnuði milli landshluta og skapa fólki raunhæf tækifæri til búsetu og atvinnu óháð því hvar það býr.
Sérstök áhersla hefur verið lögð á stuðning við dreifbýl svæði, eyjar, afskekkt byggðarlög og svæði sem glíma við atvinnuleysi eða fólksflótta. Fjármunir hafa verið nýttir til uppbyggingar samgangna, fjarskipta, menntunar, nýsköpunar og atvinnuþróunar. Þannig leitast sambandið við að tryggja að ávinningur af efnahagslegri þróun skili sér til allra íbúa, en ekki aðeins til þéttbýlla svæða.
Evrópusambandið hefur jafnframt lagt ríka áherslu á vernd minnihlutahópa og menningarlegrar fjölbreytni. Fjölmörg verkefni eru rekin til að styrkja stöðu þjóðernis-, tungumála- og menningarminnihluta. Stuðningur er veittur til varðveislu tungumála, hefða og menningararfs sem annars gæti glatast. Með þessu leitast sambandið við að varðveita þá fjölbreytni sem hefur um aldir einkennt Evrópu.
Vernd viðkvæmra menningarsvæða er einnig mikilvægur þáttur í starfsemi sambandsins. Með sérstökum styrkjum og áætlunum er stutt við varðveislu sögulegra bygginga, fornleifa, menningarlandslags og menningarminja. Þetta á jafnt við um stórar menningarborgir sem smærri samfélög þar sem menningararfur er mikilvægur hluti af sjálfsmynd og sögu íbúanna.
Réttindi og skyldur
Þótt Evrópusambandið standi frammi fyrir fjölmörgum áskorunum, meðal annars vegna alþjóðavæðingar, loftslagsbreytinga og breyttra öryggisaðstæðna, hefur það haldið fast í grundvallargildi sín um lýðræði, mannréttindi, félagslega ábyrgð og samstöðu. Þessi gildi hafa mótað þróun sambandsins í áratugi og eru áfram leiðarljós í þeirri viðleitni að byggja samfélag þar sem efnahagsleg framþróun fer saman við félagslegt réttlæti, virðingu fyrir mannhelgi og vernd náttúru og menningar.
Þetta eru nokkur atriði sem rétt er að skoða þegar tekin er afstaða til mögulegrar aðildar Íslands að þessum samtökum, samtökum sjálfstæðra ríkja sem sameinast um nokkur grundvallaratriði, réttindi og skyldur, sem þau öll skuldbinda sig að uppfylla.
Steinar Harðarson er gjaldkeri Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs