Kæru félagar. Það er stutt síðan við hittumst síðast í mars á þessu ári en mikið er nú gott að sjá ykkur. Veðrið hefur batnað, við höfum farið í gegnum sveitarstjórnarkosningar og mælst inn á þingi í fyrsta sinn um langt skeið.
Við brettum upp ermarnar, vorum hugrökk og buðum víða fram. Það er ekki sjálfsagt að flokkur sem dottið hefur út af þingi bjóði fram og nái sambærilegum og betri árangri en tveir af ríkisstjórnarflokkunum þremur í sveitarstjórnarkosningum.
Ég er hreykinn af okkar fólki um allt land fyrir vasklega framgöngu í kosningunum. Þeim og okkur öllum óska ég til hamingju með árangurinn, hann var góður og veitir von um bjartari tíma fram undan.
Sjálfur tók ég þátt í sameiginlegu framboði hér í Reykjavík. Það gekk vel og árangurinn lét ekki á sér standa þó að sannarlega hefðum við viljað ná þeirri kosningu sem skoðanakannanir bentu til.
Það var góð tilfinning að standa að sameiginlegu framboði vinstrimanna og við hljótum að velta vöngum yfir því hvers vegna vinstrið sé svona fragmenterað og hvers vegna við stöndum ekki saman frekar en að aðgreina okkur. Það er í mínum huga eitt af okkar brýnustu verkefnum, að hefja okkur yfir deilur og dægurþras og standa sameinuð um stóru verkefnin fram undan.
En þessar sveitarstjórnarkosningar komu líka upp um tilfinningu sem mörg okkar hafa borið í brjósti um nokkurt skeið. Málflutningur sem hingað til hefur verið á jaðri íslenskra stjórnmála virðist nú eiga greiða leið inn í meginstrauminn og við sáum hægriöflin ganga lengra en áður í árásum sínum á minnihlutahópa og framboð tengt þeim sömu og standa að „Íslandi þvert á flokka“ bjóða fram í borgarstjórnarkosningum, grímulaust.
Sjálfstæðisflokkurinn í borginni hefur þegar hafist handa við að færa okkur aftur til ársins 1990 og á örfáum dögum hefur nýjum borgarstjóra tekist að auka hlutdeild flokkshesta innan borgarkerfisins svo um munar og hafa fánar Úkraínu og Palestínu vikið fyrir þeim íslenska fyrir utan ráðhús Reykjavíkur. Þetta eru stóru málin, þetta er það sem varð að gerast STRAX.
En hvað er til ráða þegar hið pólitíska landslag er eins og það er? Hægri sveiflan, sem ég hélt, ef til vill barnalega, að væri í rénun, virðist enn vera í fullu svingi. Við púum, rausum, skrifum pistla og látum vanþóknun okkar í ljós á samfélagsmiðlum, en samt vex hægrinu ásmegin.
Hvers vegna?
Sér „þetta fólk“ ekki hvað er rétt og satt í þessum heimi?
Þeir eru margir blórabögglarnir ef marka má umræðuna. Það eru engin leikskólapláss. Þú getur ekki fengið afgreidda pylsu á íslensku. Biðin á slysó er endalaus og strákar kunna ekki að lesa.
Glaðbeittir hlaðvarpsstjórnendur keppast við að segja okkur að það séu Abdullah og Ahmed sem séu alltaf á undan þér í röðinni og að trans konur í íþróttum og kynfræðsla í skólum séu raunveruleg ógn sem steðji að börnunum okkar. Þeir þyrla upp rykinu þar til umræðan er útbíuð í sóti og enginn vill snerta hana.
Kannski liggur svarið í því að framtíðin sé ótrygg eða jafnvel óhugnanleg. Við stöndum sannarlega frammi fyrir risavöxnum verkefnum, loftslagsvá, stríðum og gervigreind sem mun umbylta bæði vinnumarkaðnum og daglegu lífi. Á sama tíma hafa sífellt fleiri minna á milli handanna, húsnæðisverð er orðið sögulega hátt og mörg upplifa sig utanveltu, einmana og ósýnileg.
Undir slíkum kringumstæðum leitar fólk skýringa og lausna, jafnvel hjá þeim sem bjóða einföld svör við flóknum spurningum.
Þetta er fólkið sem við þurfum að ná til. Við gerum það ekki með upphrópunum eða réttri hugtakanotkun, heldur með því að taka óttann alvarlega án þess að samþykkja að hverjum honum er beint, enda er það eitt að skilja reiðina og annað að samþykkja að henni sé beint að minnihlutahópum.
Þess vegna finnst mér hættulegt þegar þau sem við höfum lengi litið á sem náttúrulega bandamenn í pólitík virðast ekki lengur veita hægribylgjunni mótspyrnu, heldur keppast við að aðlagast henni. Samfylkingin hefur varið vikunni í að sauma enn að útlendingum með breytingum á útlendingalögunum, með Viðreisn sér til fulltingis, flokknum sem felur mannúðarleysið á bak við regnbogafánann.
Í þessu samhengi hafa sumir talað eins og vinstrið hafi villst af leið, gleymt hlutverki sínu og tekið upp léttara hjal um mannréttindi og kvenfrelsi. Þannig hefur „woke-ið“ orðið skotspónn bæði hægrimanna og vinstrimanna.
Það er rétt að sjálfsmyndarstjórnmál taka reglulega á sig blæ siðapredikunar. En fátt er svo með öllu illt að ei boði gott. Skilningur og umburðarlyndi skila okkur mun betri árangri en aðgreining.
Sögulega var barátta vinstrimanna nokkuð einföld; almenningur vildi bætt kjör og atvinnurekendur aukinn hagnað. Þetta eru sjónarmið sem eru í eðli sínu andstæð. En það sem vill gleymast er að við gerðum þetta með samstöðu ólíkra hópa. Dæmi erlendis segja frá samstöðu verkalýðshreyfinga, svartra, femínista og jafnvel umhverfissinna. Vinnuvikan, og önnur grundvallarréttindi, voru unnin í breiðri samstöðu.
Í mínum huga er samtakamáttur vinstrimanna, hverju nafni sem þeir nefnast, eina raunverulega vörnin sem almenningur hefur gegn óheftum kapítalisma og samstaða á vinstrivængnum nauðsynleg framlenging á sögulegri baráttu fyrir réttlátara og betra samfélagi.
Kæru félagar. Málefni vinnandi fólks verða fyrirferðarmikil í haust. Við horfum fram á algjöran brest á kjarasamningum og síhækkandi verðlag. Hér eftir sem hingað til er brýnasta verkefnið að ná niður verðbólgu og háu vaxtastigi. Það er besta kjarabót allra heimila.
Við í Vinstri grænum höfum haft það að meginstefnu, bæði í orði og á borði, að verja viðkvæma hópa þegar kreppir að. Núverandi ríkisstjórn þráast hins vegar við að ná hallalausum rekstri ríkissjóðs. Það er orðið markmið í sjálfu sér.
Og þegar það tekst, en hagur almennings batnar ekki, vakna áleitnar spurningar. Hvers virði er hallalaus rekstur ríkissjóðs þegar vaxandi hópur vinnandi fólks nær ekki endum saman? Ef verið er að fækka opinberum starfsmönnum og skerða þjónustu og tekjustofna til nauðsynlegra málaflokka og auka þannig álag á grunnkerfi samfélagsins?
Og ef hagur almennings batnar ekki, er þá ekki vert að spyrja hvort greiningin hafi verið röng frá upphafi og hvort „planið“ sé að virka?
Og það er hitt að niðurskurðurinn, sleggjan! er ekki einu sinni að skila þeim árangri sem var lofað. Þrátt fyrir hallalausan rekstur, þrátt fyrir að hagvöxtur hafi verið jákvæður, duga launin ekki, húsnæðisverð fer með himinskautum og verðlag á Íslandi mælist nú 84% hærra en í 27 löndum Evrópu að meðaltali, og miklu hærra en á hinum Norðurlöndunum.
Grundvallarspurningin er þess vegna ekki að það sé hagvöxtur. Spurningin er hvort að íbúðum sé að fjölga í takt við mannfjölda og við náum tökum á húsnæðiskreppunni, hvort verið sé að auka fjármagn til heilbrigðismála eða skóla, og hvar við stöndum í orkuskiptum og hvort við séum að fjárfesta í framtíðinni?
Í núverandi efnahagskerfi virðist mesti vöxturinn vera á eignasöfnum þeirra sem þegar áttu mest – í þessu samhengi má benda á nýlega skýrslu sem sýnir að tuttugu stærstu útgerðarfélög landsins eigi hundruð milljarða í öðrum félögum, bæði í sjávarútvegi og utan hans. Það er líklega aðeins brot af heildinni.
Kæru félagar. Það væri ótækt fyrir sjómannsson að tala um kjaramálin og útgerðina í sömu andrá án þess að minnast á sjómannadaginn, sem verður haldinn hátíðlegur víða um land á morgun. Hann er helgaður stéttabaráttu sjómanna en hefur líka öðlast sess í hjörtum okkar sem dagur minninga, þar sem við heiðrum sjómenn fyrri tíma, þá sem hafa látist við störf sín og fjölskyldur þeirra.
Breytingar á sjómannsstarfinu eru sömuleiðis til marks um breyttan veruleika. Skipum hefur fækkað, tæknibúnaður um borð er orðinn mjög fullkominn og færri hendur þarf á dekk hverju sinni.
Sömu tækniframfarir hafa líka fleytt íslenskum sjávarútvegi í fremstu röð á heimsvísu.
Fjölbreytt nýsköpunarfyrirtæki nýta sjávarafurðir til framleiðslu á læknavörum og ýmsu öðru nytsamlegu. Þar spila vísindin líka stóran þátt og það hefur verið gæfa okkar að nýta fiskistofna við Íslandsstrendur með ábyrgum og sjálfbærum hætti síðustu áratugi.
Og þarna sjáum við báðar hliðarnar á teningnum. Tæknin gerir okkur kleift að fullnýta afurðir og búa til gerviskinn úr ýsu, en hún getur líka fækkað hefðbundnum störfum.
Við stöndum í dyragættinni að miklum breytingum á atvinnuháttum. Aukin sjálfvirkni og notkun gervigreindar munu hafa drastískar afleiðingar á vinnumarkaðinn. Þar er enn eitt stóru verkefnanna fram undan, að ákveða hvernig við viljum nota tæknina og í þágu hverra.
Almannavæðing gervigreindarinnar gæti t.a.m. gert okkur kleift að nýta hana til að stytta vinnuvikuna, létta álagi og bæta lífsgæði vinnandi fólks. Kunnuglegt stef!
En ég er líka nokkuð viss um að kapítalistarnir vilji nota sömu framfarir til að auka enn á hagnað sinn, fækka störfum, draga úr réttindum starfsfólks og auka álag á hvern og einn í nafni hagkvæmni og skilvirkni.
En það er fleira sem þarf að koma til. Lýðræðisvæðing vinnustaða verður mikilvægur þáttur í framþróun atvinnulífsins. Það er til merkileg saga af starfsfólki Lucas Aerospace í Bretlandi sem árið 1976, þegar fyrirtækið boðaði fjöldauppsagnir vegna tæknibreytinga og alþjóðlegrar samkeppni, tók höndum saman.
Í stað þess að sætta sig við að missa vinnuna lögðu starfsmennirnir fram eigin áætlun um framtíð fyrirtækisins. Þau vildu hætta að treysta á hergagnaframleiðslu og nota þekkingu sína, tæki og vinnuafl fyrirtækisins til að framleiða samfélagslega nytsamlegar vörur.
Þau byggðu áætlunina á reynslu og kunnáttu starfsfólksins sjálfs og lögðu fram yfir 150 hugmyndir að nýjum vörum. Hugmyndin varð síðar tilnefnd til friðarverðlauna Nóbels, þrátt fyrir að hafa aldrei orðið að veruleika.
En þetta er gott dæmi um mannsandann. Þetta er dæmi um það hvernig lýðræðislegir vinnustaðir geta orðið til. Til framtíðar held ég nefnilega að það sé mikilvægt að fólkið sem vinnur verkin hafi eitthvað um það að segja hvað er framleitt, hvernig tæknin er notuð og hver nýtur ávinningsins. Og ég er sannfærður um það að í slíku kerfi verði hagnaðurinn almennings og framleiðsla verði í auknum mæli nytsamleg og umhverfisvæn.
Kæru félagar.
Ef ég ætti að draga þetta saman þá er verkefnið í grunninn einfalt.
Við þurfum að tryggja fólki mannsæmandi líf í samfélagi þar sem verðlag, vextir og húsnæði þrengja sífellt að. Við þurfum að tala við fleira fólk, ekki bara þau sem eru sammála okkur í menningarstríðum samtímans. Við þurfum að almannavæða innviði framtíðarinnar, byggja upp atvinnulíf sem tekur fullt tillit til loftslagsvárinnar, lýðræðisvæða vinnustaði og beina vinnu, fjármagni og hugviti að því sem samfélagið raunverulega hefur gagn af, í stað Labubu-fígúra og annars einnota drasls.
Þetta eru ekki aðskilin verkefni. Þetta er sama verkefnið.
Verkefnið er að byggja betra samfélag þar sem fólk getur horft til framtíðar án þess að finna bara fyrir kvíða og vanmætti. Samfélag sem hefur getu til að takast á við stórar áskoranir á félagslegum grunni. Samfélag þar sem tæknin þjónar fólki, auðlindirnar þjóna almenningi og enginn er skilinn eftir til að verða skotmark ótta og sundrungar.
Vinnan við það samfélag hefst hér. Hér ræðum við hvert við förum næst, hvernig við endurnýjum okkur og hvernig við byggjum okkur upp.
Kæru félagar. Áður en ég set þennan fund formlega og þakka mig vil ég þakka öllum þeim sem hafa komið að þessum fundi. Sömuleiðis ætla ég að kynna næsta lið. Hér rétt á eftir stígur Rósa Björk Brynjólfsdóttir formaður Vinstri grænna í pontu og að lokinni ræðu sinni mun hún kynna Rachel Millwall, varaformann græningja í Bretlandi, og bera upp nokkrar spurningar fyrir hönd fundarins. Gerðu svo vel, Rósa Björk.